Footer

SALAYSAY: Baya-o: Balitok a Tugot ti Puli (Maudi iti tallo a paset)

Iti panagbaya-ona, adda dakkel a babawi ken sennaay ni (Mrs) Antonina Valdez. Idinto a nagballigi ni Domogan, saan a nakaturpos iti adal ni Valdez.


Kuna kano idi ni Inang Carda kenkuana (Mrs. Valdez): “Ay, umali ka (umayka) ta  padakkelenka, pagiskuelaen, tapno no makagreduarka ket  matulongam met dagiti addim ken dadakkelmo…” Itoy a punto, saan laeng nga agkutkuti napudno a mannursuro iti uneg ti siled-pagadalan no di pay iti ruar ti eskuelaan. Dakkel ti yaman dagiti dadakkel ni Valdez iti awis ti mannursuro ta ammoda ti  kinapateg ti edukasion. Isuna laeng ta “…awan ti umuna a babawi no di ket maudi…” insaibbek ni Valdez.

Karaman isuna daytay inawagan ni Domogan iti dugoldugol.  Kankanaey ti dugoldugol, kayatna a sawen, ballog, bayanggudaw, awel-a-welwel, ken dadduma  pay a termino para iti saan a mangikaskaso iti panangmuli iti naimbag a masakbayan. Iti baya-o ni Valdez , naisentro iti kinapateg iti edukasion.

3. Ti kinapateg ti nakaparsuaan. Kastoy ti baya-o ni Domogan: “Nakalinlinis ti lablabaw dagiti batbato isu a nakamaymayat man a buybuyaen dagiti nakaad-adu a lamlames iti uneg ti danum…” Linagipna ti panagpipiknikda iti karayan a kaduada dagiti titserda (ni Inang Carda ken maysa pay a baro a mannursuro) a kamotit ken pinia ti balonda. Bay-on ti nagikabilanda kadagiti kinalapda nga ituno…

4. Ti kinapateg ti edukasion. Impatigmaan dagiti raconteur ti kinapateg ti edukasion.

Kas naynay a masarsaritana kadagiti pasken, inestoria ni Domogan ti maipapan iti dugoldugol.  Maipapan daytoy iti ayat ti ama iti anak. Kuna ti ama, agiskuelaka, anakko, uray no gastosek amin a sapulko ken sanikuak basta laeng  makaeskuelaka. Mabirokan ken umadunto  ti kuarta ken sanikua no sikanton ti titulado. Ket imbaon ngarud ti ama ti anak nga agiskuela iti Baguio . Ngem sabali ti obra ti anak. Nagbarbartek. Nagbisio iti marihuana. Saan a nagiskuela idinto a  kanayon a dumawat iti alawansna. Patulod met a patulod ti ama iti alawans. Iti panawen ti panaggregreduar, nagpa-Baguio ti ama. Ngem anian a ladingitna iti natakuatanna. Nakasangit ti ama. Nagawid a naliday. Agingga  a pimmusay.

Iti di agbayag, iti  maysa  nga ummong, nadamag iti anak, no manon ti edadna ta kasla isu  ti kalakayan. Imbaga ti anak ti edadna a tallopulo ket innem. Nasdaaw ti nagdamag, ta  kasla metten agedad daytoy iti innem a pulo ket innem!

Iti bisio, saan a makaadal ti tao, ket daras pay a lumakay!

5. Pammagbaga. Kadagiti appo ti pimmusay ken kadagiti amin a dumdumngeg, lalo kadagiti agtutubo ken ub-ubbing, ti  panangipangagda koma kadagiti amin a  pammagbaga dagiti dadakkel ken dagiti nataengan.  “…lisialisianda koman ti bisio a makaited iti dadael iti ploglesio…” kuna ni Domogan.

6. Panangiyallawat ti kultura. Kadagupan ti amin, no inka iperporm wenno aramiden ti kultura, yallawatmo daytoy kadagiti dumdumngeg, kadagiti sumaruno a kaputotan tapno inda patgen ken ilala. Tapno yam-ammo ti puli (kadagiti di pay makaam-ammo).

Ta kas ti kuna ni nalatak a potograpo  Tommy Hafalla: “The culture of sharing will ensure that the people and their practices will endure for generations to come..”  [8]

Nailasag ken nailaok dagitoy nga oral arts kadagiti linabag ti dara ti puli. Agserbi dagitoy a kas mangited iti ad-adda pay a panagdedekket ken panagkakayammet ti tunggal maseknan; agserbi a kas pangmentenar iti solidaridad ken kaysa kadakuada.

Kabayatan ti pannakaiyebkas ti baya-o, maadaw dagiti dumdumngeg ti pakasaritaan ti napalabas ti puli, pamilia a pagadawan iti beggang para iti apuy ti silaw ti masakbayan ken  dengngep kadagiti tibkol  iti dana ti biag wenno ules kadagiti puraw a rabii.

Maysa ti baya-o a panangipamatmat iti panangipateg ti kinaasino ti panangpreserba ken panangtaginayon kadagiti kinabaknang ti puli. Babaen itoy a panangipateg iti kinaasino, maikalawa ti panagawat maipapan iti kinabaknang nga ikut, a nasken a preserbaren ken yallawat kadagiti sumaruno a kaputotan.

Maysa met ti baya-o  kadagiti kangrunaan a tulbek, saan laeng nga iti kaysa no di pay  iti dur-as ken panagbalbaliw.

Kas kuna ni Rey Fiar-od iti Barlig, Mt. Province : “The bottom line in the observance of these practices is unity and discipline. These values do not fade in time.” [9]

Makipagladingit ti sibubukel a pamiliak kadagiti nauli iti ipupusay ti patgenmi nga Inang Carda…  saan a panagpakada ti ipapanawmo, no di ket panangisagana (manen!); ta saan a ditoy daga ti pagtaengan no di iti nagturongam… #

SARIBABA

1.  http://www.iluko.com/dapayan_responses.asp? TopicID=74494

2. http://www.geocities.com /ljak00/songs.html

3.  Inside the Cordillera death ritual, Rabang, Roland, Philippine Daily Inquirer,  July 18,  2007.

4.   Dumanghi, Mary T., Folktales and Chants of Tadian, Mountain Province , http://mpspc.tripod.com/sitebuildercontent/sitebuilderfiles/folktalesandchantsoftadian.pdf

5.   Inside the Cordillera Death Ritual, Rabang, Roland, Philippine Daily Inquirer, Northern Luzon Bureau, 07/18/2007

6.  http://www.travel-support.info/category/travel/

7.  http://travel2adventure.net/2008/03/14/reaching-for-the-gods-in-sagada/

8.  http://frjessie.wordpress.com/2007/07/18/

9.   Inside the Cordillera Death Ritual, Rabang, Roland, Philippine Daily Inquirer,  July 18,  2007.

Comments are closed.
%d bloggers like this: