Footer

Ti Marxism Literary Theory (Part I)

NAKASENTRO ti sinurat iti pagteng iti panagtupa ti bileg ken puersa ti “babassit” nga umili ken dagiti “nalukay ti aangsanna” iti gimong.

Iti taraudi ti dekada 80s ken pakauna ti dekada 90s, nagganas a basaen dagiti nangabak a sarita maipapan iti marxismo. Inabak dagitoy wenno mas popular pay dagitoy a sarita ngem ti maipapan iti rebellion dagiti makannigid. Maibilang met ti rebellion a siripen iti Marxism theory ta “struggle of the masses” ngarud ti sentro ti armed struggle kas iti iyik-ikkisda. Ngem sabali daydiay struggle para iti panagbiag, iti biag ken kabibiag. Mangdakamatak laeng iti sumagmamano. Diak a malagipen ti paulo ti sarita, ken pitsido ti panawenko nga agreserts ta awanen dagiti nakadulin a filesko. Dakamatek laeng dagiti magaw-at ti utekko kabayatan iti paspas a panangsurat kadaytoy a serye. Maysa kadagiti sarita a nabileg ken napintas a siripen para iti Marxism theory dagiti sarita daydi Ka Roger Aquino iti Cagayan. Malagipko pay laeng agingga ita daydiay saritana maipapan iti “logging” sadiay Cagayan. Daydiay sa ket anak ti nangidaulo iti kimmalaban iti nabileg a “didiosen?” Ti pakasaritaan ni Cristino Juan (?) ni Martin Rochina iti igid ti baybay ket nabileg a sarita. Napintas la unay a siripen iti Marxism theory. Maipapan met iti struggle dagiti babassit ti sarita ni Roy Aragon (“Ti Bislak…sa daydi?). Iti udina ket nakidinnanogan pay ti main character, banag a nangpapigsa la unay ti sarita. Iti ababa a pannao, panagtupa ti bileg ti tao kontra iti tao dagiti risiris a naaramat. No tao kontra tao ti risiris, kasla nakapappapati la unay dagiti eksena ket makarikna tunggal makabasa iti gura no di man simpatia kadagiti agbibiag. Itoy a panawen, manmanon dagiti sarita a nakapukos iti risiris a tao kontra tao. Gapu itoy, kimmisang met dagiti sarita a napintas a siripen para iti Marxism theory. Adda met agus dagiti sarita. Ngem patiek ketdi a dumtengto manen ti panawen dagitoy a sarita.

Ta ania ngamin aya ti makunkuna a Marxism theory? Adda kadi met kontemporario a marxismo? Intay ngarud man siripen ti napintas la unay a definition a mabasa itoy a website, http://www.kristisiegel.com/theory.htm#marx: “A sociological approach to literature that viewed works of literature or art as the products of historical forces that can be analyzed by looking at the material conditions in which they were formed. In Marxist ideology, what we often classify as a world view (such as the Victorian age) is actually the articulations of the dominant class. Marxism generally focuses on the clash between the dominant and repressed classes in any given age and also may encourage art to imitate what is often termed an ‘objective’ reality. Contemporary Marxism is much broader in its focus, and views art as simultaneously reflective and autonomous to the age in which it was produced.”

Sociological approach, kunana. Wen, ta kunatayo met iti napalabas a lektiur a ti sociological approach to literary criticism ket addaan iti dua a sanga: ti Marxism ken feminism. Ngem unaentayo pay daytoy a, Marxism satayto isaruno dayta a feminism.

Maysa nga arte a produkto ti pakasaritaan (ti gimong: ket no gimong a kuna, kas iti immuna a lektiur, buklen ti tao, panawen ken lugar). Makita wenno kangrunaan a ramen ti sinurat ti panagdakiwas ti bileg dagiti nabileg kontra kadagiti babassit. No ania ti aramiden dagitoy a babassit, isu dayta ti bunga ti inaramid ti nabileg. Marxismo pay ti yaalut-ot ti tao iti bukodna a lubong a mapan iti sabali a lubong. Marxismo pay ti implikasion ti aniaman nga addang iti kayat a gun-oden iti gimong. Ti nobela ni Constante Casabar a “Dagiti Mariing ti Parbangon” ket pakasaritaan ti panagdakiwas ti bileg dagiti nabileg kadagiti babassit a tattao. Daydiay baknang aramidenna ti “eksploytesion” para iti bukodna a pagimbagan. Mabasa iti nobela ni Casabar a maikkatan ti sueldo dagiti mangmangged, a mapan dayta iti nabileg a tao. Daytoy ti di kayat ti bida isu a saan a simrek iti dayta a pabrika. Adu dagiti immuna idi a sinurat maipapan itoy. Adda pay maipapan iti unfair labor practices. Banag a maysa daytoy a source iti nabileg a marxismo a sinurat.

Napintas nga ehemplo ditoy maipapan iti amo iti makitaltalon ti sinurat ni (daydi) Meliton Gal. Brillantes a nangabak iti umuna a gunggona iti GETSMAIL, ti “Ti Kalintegan ti Suelas Ti Sapatos” ken ti “Ti Kasangay ni Manang Eden” a sarita ni Dionisio S. Bulong. Dandani nagpada dagitoy a sarita. Dagiti laeng agbibiag, lugar ken dadduma nga eksena ti nagdumaanda. Napintas met ti “Colurom” a sarita ni Reynaldo Duque a nangabak met iti pasalip.

Ti pakasaritaan ti katulong nga irurumen ti amo ket maysa pay a napintas a taud dagiti kastoy a sarita. Dagiti adda iti pabrika? Minasan? Iti pakasaritaan ti panagdappat wenno migrasion, adda dagiti napapanaw iti lugar tapno laeng matungpal ti programa a nailatang kadayta.

Makita daytoy a pagteng iti nobela ni Ric Agnes, maipapan iti pannakabangon idi ti Binga ken Ambuclao dam. Nailupitlupit ti karbengan ditoy dagiti babassit a tattao. Racial discrimination. Ken sakbay a malipatak, maysa met a porma ditoy ti maysa a pakasaritaan (maysa a sarita nga impablaak ti Bannawag) maipapan ken ni Agay. (No diak a nagbiddut, “Ni Agay” ti paulo daydiay a sarita). Diak malagipen ti author.

Kadagiti Cagayano ti termino nga Agay. Ngarud, patiek a maysa a Cagayano ti author. Pakasaritaan maipapan iti boy scout jamboree a dinarayan ti maysa nga Agay (wenno Aeta, Ita kadagiti dadduma) Kontes daydi. Nalalaing ti amin. Ngem ti panangtokar ti Aeta iti pluta iti “O Naraniag a Bulan” ti nakaituonan ti imatang ti opisial ket nagsala pay daytoy. Makita ditoy ti struggle ken appreciation. Banag a nabileg ti mensahe ti sarita.

Social discrimination. Pakasaritaan dagiti tagabambantay ken tagapatad. Adun dagiti sarita a maipapan ditoy. Adu metten dagiti sinuratko maipapan itoy. Ken wen, “Ti Tao ken ti Didiosen” a sarita ni Juan SP Hidalgo, Jr. ti maysa kadagiti kapipintasan nga ehemplo para itoy. Ti “Check Point” ni (daydi) Pelagio Alcantara.

Ken adu pay. Isuna laeng ta iti panaglabas ti panawen, kasla nabaybayan dagiti sarita a nagtema iti nabileg a dangadang ti “nabileg a tao” ken ti “bassit a tao.” Agbaliw met ti taray dagiti sarita iti panagtayyek ti rueda ti panawen. Naidisso daytoy a teoria. Iti maudi a dekada, sinerrek ti historical ti literatura Ilokana a nailaok kadagiti idealismo a sarita. Nabaybay-an ti marxismo. Ngem itay laeng nabiit, kadagiti naisalip a nangabak iti sarita (diak pay nabasa), adda ti maitugotak a timpuar: “Ti Ritual” ni Reynaldo Duque. Nauma ngatan ni RAD kadagiti historical isu nga isublina manen ti Marxismo? Uray siak, no agikur-i-kur-itak, padpadasek nga isubli daytoy a teoria ta nakapsut ti apitko iti maudi a lima a tawen.

[ Adda tuloyna ]

Comments are closed.