Footer

Banabans: biktima ti gubat (Maudi a paset)

Dagiti Banabans? Isuda ti trabahador ti British Phosphate Company.

Idi dimteng ti Maika-2 Gubat Sangalubongan, saan a nailisi dagitoy nga isla iti Central Pacific. Rinibbuot met ti Japan dagitoy nga isla. Amin nga umili, amin a Banabans nga agindeg iti Isla ti Banaba, nabunagda a naiyalis iti maysa nga isla a managan Rabi Island, a sakup ti Fiji Republic. Ditoy ngamin ti yan dagiti trabahador dagiti Hapones. Ditoyda a naukkon, a pakaibilangan dagiti agindeg kadagiti isla ti Kosrae, Nauru ken Tarawa.

Kalpasan ti gubat, nagtuloy ti pannakaminas ti Isla ti Banaba. Ngem saanen a nakasubli dagiti Banabans iti lugarda. Ketdi, ginatang ti Britania ti Isla Rabi a pagnaedan dagiti Banabans. Iti 595 nga ektaria kuadrado nga isla, 150 nga ektaria laeng ti saanen a naminas.

Pinanawan ti Britania ti isla idi 1980. Agsipud ta saan a bigbigen ti Fiji Republic nga umili dagiti Banabans iti Rabi Island, a yan dagiti kaadduan kadakuada, rumbeng laeng ngarud a maikkanda met iti waya a mangitakder iti bukodda a republika.

Iti agdama, adun dagiti ganggannaet a nasion ken indibidual a pakairamanan dagiti nagindeg a ganggannaet iti lugar iti panagbalin ti isla a maysa a republika. Inyarungaingen dagiti Banabans ti panggepda iti UNICEF.

Tawen 1965 idi nauman dagiti Banabans iti pannakarames ti islada. Saan laeng a ti pannakarames ti lugarda no di pay ti saanda a pannakairamraman iti mapaspasamak iti gobierno ti Gilbert ken Ellice Islands British Colony a kas ‘tugaw’ ti gobiernoda. Kayatdan iti sumina Nagpetisionda iti British government. Nangipilada iti kaso iti korte idi 1974 ken maibilang a kabayagan iti British justice system.

Naikkan ti wayawaya ti Banaba Island wenno Ocean island a sigud a naganna. Naipaulog ti desision ti korte a pabor kadagiti Banabans idi 1979. Nabayadan dagiti Banabans iti danios perwisios manipud iti kompania ti abono ken iti British Government. Naipasidong iti trust fund ti bayad.

Ngem saan pay laeng a naipaima kadagiti Banabans, ti kadakkelan a gatad a para iti pension plan dagiti sigud a trabahador ti planta. Nagpatingga laeng dita. Awan ti implementasion. Nagpatingga laeng ti desision iti korte. Ta agingga iti agdama, a nagbalin payen a Kiribati Republic dagiti isla a sigud a British Colony, ken nasuroken a duapulo a tawen ti napalabas, saan pay laeng a nawaya dagiti Banaban. Nakapasidong pay laeng daytoy iti Kiribati Republic.

Ketdi, naikkanda iti tugaw para iti council of elders. Kasta met dagiti Banabans iti Fiji Republic iti agdama ket naikkanda metten iti tugaw para iti konseho ti republika.

Ngem saan a daytoy ti ilablaban dagiti Banabans. Ti kayatda ket agnaedda iti Isla ti Banaba ken maaddaanda iti bukod a republika. Agbiagda a nawaya.

Asino dagiti Banabans? Ti sinurat ni famous Pacific historian Dr. Harry Maude ken ni anthropologist Dr. Ronald Lampert ti kakaisuna a dokumento a nakaisuratan ti pakasaritaan ti isla.

Dagiti umili ket manipud iti misterioso a Te Aka clan manipud iti Melenesia. Misterioso dagitoy gapu kadagiti ritualda ken naidumduma a kulturada.

Ngem itay nabiit, nangsurat ni Raobeia Ken Sigrah, iti maysa a libro a maipapan iti isla ken dagiti Banabans babaen ti tulong dagiti panglakayen iti Rabi Island (a sakup ti Fiji Republic) ken dagiti pang-lakayen iti Kiribati Republic (a makinsakup iti Banaba Island iti agdama). Ti libro a napauluan iti “Te Rii Ni Banaba” ket naglaon kadagiti ceremonial rites, village sites, genealogy ken dadduma pay a napapateg a pakasaritaan ti puli.

Maysa a Banaban ni Sigrah.

Natakuatan dagiti British ti kinamisterio dagiti Banaban idi 1964 a pannakasarakda ti nakalemmeng a lugar a pakaang-angayan ti seremonia dagitoy. Kinalida ti lugar, inyaonda dagiti adu nga artifacts ket impanda idiay Britania ken Australia. Kinali dagiti Briton ti kamposanto ken ti Te Aka Ceremonial site.

Natay ti pangulo itoy a proyekto iti saan a mainaganan a rason. Natay iti misterio a pannakatay. Naisardeng ti panagminas iti dayta a disso.

Abara Banaba, ikkis ti wayawaya. Abara Banaba…!