Footer

Naganggango a karuotan

GAPU iti saan a pannakabigbig ken saan a pannakaited dagiti insentibo ken benepisio a rumbeng koma a maipaay kadakuada a doktor a kangrunaan a pakaikumitan iti serbisio para iti salun-at dagiti umili iti kabukbukodanda a pagilian, kapilitan a napanda iti sabali a nasion tapno agbirokda iti narabraber a pagaraban.

GAPU iti saan a pannakabigbig ken saan a pannakaited dagiti insentibo ken benepisio a rumbeng koma a maipaay kadakuada a doktor a kangrunaan a pakaikumitan iti serbisio para iti salun-at dagiti umili iti kabukbukodanda a pagilian, kapilitan a napanda iti sabali a nasion tapno agbirokda iti narabraber a pagaraban.

Inkidemda ti kinapudno a nupay kinadoktor ti propesionda, agtrabahoda iti ospital a kas nars. Kadakuada, nupay makuna a naibaba ti propesion ken kinataoda, nasaysayaat daytoyen ngem iti kumsialda a simumulagat iti pagilian a naggapuanda. Ta iti Filipinas, abusta bassit la ngaruden ti sueldo ni doktor, nakisang dagiti benepisio ket kasapulan nga irutanda ti barikesda tapno agbiagda a disente ken kas maraem a kameng ti pagrikrikosanda a kagimongan. Iti sabali a pagilian, ti suelduen ti nars iti makabulan ket suelduen ti doktor iti Filipinas iti innem a bulan wenno nasursurok pay. Daytoy ti medio mangpalag-an iti rikna dagiti doktor nga agtrabaho a kas nars iti sabali a pagilian.

Ngem uray iti sabali a pagilian, iti baet ti pannakadismayada, natakuatanda a nailidding dagiti kalinteganda ken saan a naannurot ti pinirmaanda a kontrata mainaig dagiti benepisio a rumbeng a sagrapenda.

Pagarigan ti kaso ni Elmer Jacinto, topnotcher iti 2004 medical board exams. Kalpasan ti panagsapatana a doktor, timmayaben a napan iti New York tapno mangged a kas nars.

“Nupay nasakit nga aramidek, kitkitaek ti ipapanko iti ballasiw-taaw ket diak palusposan a pumanaw daytoy a gundaway. No laeng koma nasayaat ti pagsapulan ti nagturpos iti medisina ditoy,” kastoy ti balikas ni Jacinto sakbay ti panagluasna a napan iti sabali a pagilian. Makaipas a balikas.

Iti umuna a panagkita, adda dakkel a pamkuatan ni Jacinto a mangsippaw iti oportunidad nga agtrabaho a kas nars iti New York.

Sagudayen ti kontratana nga umawat iti sueldo manipud $21 agingga iti $35 tunggal oras kasta met iti alawans para iti relokasion ken paggianan, libre a malpractice insurance, libre a plete ti eroplano manipud iti Manila agingga iti New York, pay differential para iti night duty shift ken nalukay nga iskediol ti panagtrabaho manipud iti walo agingga iti 12 nga oras.

No laeng koma natungpal ti linaon ti kontrata…

Saan nga agmaymaysa ni Jacinto. Adu dagiti padana a doktor nga agtrabtrabaho a nars a kastoy met ti laklak-amenda. Maibilang met a biktima dagiti Pilipino a nars iti nasao nga ospital.

Malaksid a di nasurot ti sueldo ken dagiti benepisio a rumbeng a maited kadakuada, nagabsuonanda iti sobra a trabaho kas iti round the clock a panangtamingda iti 35 a pasiente idinto a rumbeng laeng koma nga innem a pasiente iti tunggal nars.

Agsipud iti di umdas a masapulanda, aggigian ita da Jacinto ken kakaduana iti “nagpanawan ken agtedted ti atepna a balay a posible a masarakan kadagiti nasipnget nga eskinita iti siudad” ken “agmarmarutmot kadagiti ramramit, tugaw ken dadduma pay a banag nga impalladaw” dagiti sabali a tattao.

Limtuad daytoy a kasasaad dagiti doktor a kaadduanna ti agtrabtrabaho a kas nars kalpasan a nagpatulongda iti abogado tapno mawaswas ti kontratada iti Sentosa ken ti nakabase iti US a partner daytoy, ti Sentosa Bent Philipson.

Itay Setiembre 3, imbulgar ni Senador Aquilino Pimentel babaen ti privilege speech iti Senado ti nakapaay-an da Jacinto ken dadduma pay a doktor ken nars iti New York. Adda innagananna a kameng ti Gabinete ditoy pagilian a mapapati a bimmiang tapno saan nga agdur-as ti complaint da Jacinto. Aniaman a pagbanagan daytoy a kontrobersia ti siputantayo kadagiti masungad nga aldaw.

Ngem ti nakaladladingit ditoy ti pannakaammo nga iti baet dagiti dakes a napaspasaran dagiti kailiantayo iti panagtrabahoda iti sabali a pagilian, agpagus latta dagiti kadaraan nga umadayo idinto nga agtalinaedda koma ken ibinglayda ti ammo ken kabaelanda kadagiti marigrigat a kailianda, nangruna kadagiti adda iti aw-away ken nasulinek a lugar.

Nakuna ni Pimentel: “Nupay maawatak ti rason (no apay a mapanda agabrod, iti kapanunotak, ad-adda a makapadagsen ti pannakasaksi iti naliday a buya ti sumagmamano a tattao a mangala iti medisina a kas pakpakauna a kurso sakbay nga agbalinda a nars, tapno laeng makagtengda iti naikari a daga nga iti kapanunotanda naberberde ti ruot ngem dagiti bukodtayo. Pagleddaangak a pumanawda iti pagilian iti panawen a kasapulan unay ida dagiti tattao. Makadakes, dagiti ibagbagatayo a nars, naduktalanda iti baet ti pannakaupayda a naganggango ken ad-adda a nagangganan (rout iti lugar a nagdap-awanda).”

Daytoy met ti makunatayo: agingga a ti laeng maipatulodda a doliar ti napateg iti daytoy a turay, saan a malapdan dagiti kadaraantayo a mangballasiw iti kaadalman a taaw uray ammoda a nagangon dagiti ruot iti datnanda a kapanagan.

Itan ti panangipakita ti gobierno iti sinsero a tarigagayna a mangpatalinaed kadagiti propesional nga umilina, a pakaibilangan dagiti panuli ti salun-at tapno ditoyda a padakkelen ti ramut ken identidadda ken mangraat iti nalawlawa ken naranraniag a masakbayan para kadakuada ken dagiti pamiliada. No maikkan laeng ida iti nataltalged a pagsapulan a mangited iti katukadna a makapnek a sueldo, benepisio ken insentibo a dumur-as iti biag ken iti pagrikrikosanda a kagimongan, mamatikami a pilien dagitoy a kailiantayo ti agtalinaed iti pagilian.

Mamatikami a dakkel ti panangipateg dagiti propesionaltayo, nangruna dagiti doctor, iti bukodda a pagilian ket kayatda ti makibadang ken makiragpin iti panagdur-as ti pagilianda, saan laeng nga iti ekonomia no di pay iti benneg ti salun-at. Ngem kasapulanda met ti pannakabitibit ken pammigbig manipud iti turay. No awan daytoy a magun-odda, di ngarud mapabasol ida a pumanaw iti bukodda a pagilian nupay ammoda a dakkel a pannakigasanggasat ti sanguenda iti ganggannaet a lugar a pakaisadsadanda.