Footer

Ni Ina Baket Gimma, ti aso ken ti atang! (Maudi a paset)

Nasarakanda ni Manang Lina, i-Cagayan nga agag-agas iti pampamayan. Isu ti simmublat a nangkita iti baket. Agpadada ken lakay Oracio iti talado. Sabali laeng ti wagas daytoy. Saan nga agpaumras ken agpapanniang. Inaldawna laeng nga umay iluten ken digosen iti nagangran iti nadumaduma a bulbulong ni Ina Baket Gimma. Napasubli ni Manang Lina ti ganaygay ni Ina Baket Gimma. Ngem saanen a kas idi ti kired daytoy.

(Maikatlo a Gunggona, Palanca Awards 2006)

Nasarakanda ni Manang Lina, i-Cagayan nga agag-agas iti pampamayan. Isu ti simmublat a nangkita iti baket. Agpadada ken lakay Oracio iti talado. Sabali laeng ti wagas daytoy. Saan nga agpaumras ken agpapanniang. Inaldawna laeng nga umay iluten ken digosen iti nagangran iti nadumaduma a bulbulong ni Ina Baket Gimma. Napasubli ni Manang Lina ti ganaygay ni Ina Baket Gimma. Ngem saanen a kas idi ti kired daytoy.

“In-inutto nga agsubli ti pigsayo, Ina. Kaaduenyo laeng ti mangan,” imbalakad ketdi ti mangngagas.

Limmabas dagiti aldaw ken bulan. Makakutikuti manen ni Ina Baket Gimma. Ngem imres ti bagina. Idi sumaysayaat ti riknana, bimmattaway ti isasarungkar ni Manang Lina. Tumawenen idi ipadamagda ken Manoling a naarinuknok manen ti apoda a baket iti maysa a sumipnget. Itoy a gundaway, intaraydan iti ospital. Nagbakasion ni Manoling. Naammuanna iti doktor a naatake iti puso ni Ina Baket Gimma. Uray dagiti immun-una a panaglusdoy daytoy, impatalged ti doktor nga atake iti puso ti gapuna. Isuna laeng ta saan a nakaro.

Inay-ay ni Manoling ti apona a a baket. Idi makaungar daytoy, paralisadon ti kanigid a gudua ti bagina. Agngadal payen nga agsao. Ditan a nangrugi a naidalit ni Ina Baket Gimma…

AGTINDEKEN ti init idi malpas ti tabon ni Ina Baket Gimma. Naakas dagiti adu a nakipamunpon iti kamposanto. Nagpaudi ni Manoling ta inasistiranna dagiti nangiserra ken nangikabit iti marmol a lapida ti panteon ti apona a baket. Dagiti kosinero laengen ti di nangan idi makaawidda.

Nagyaman ni Manoling kadagiti nabati a nasangpetanda a nakiandingay. Nagdiretso iti kosina. Adu ti luto a nabati.

Pito a baboy ti pinartida.

“Ingka agidamros tapno dinaka dillawen ni apom a baket,” impatigmaan ni Nana Adel ken Manoling idi makitana. Kabsat ti ina ti baro daytoy. Nagmurareg ni Manoling. Saan a mamatpati iti kakastoy. Ngem immagibas iti isipna ti apona a baket. Nagturong iti kulluob nga ayan ni ikitna nga Edita a mangid-idamros kadagiti kaduana a naudi a simmangpet.

Nagtakder ti baro iti likud ti pila. Minulenglenganna ti napudot a danum a pinariper ti naitibnok a basi. Naanninawanna ti plata a piso iti lansad ti danum. Nagkubbo ni Manoling idi batangnan ti maidamrosan. Nariknana ti anem-em ti agatbasi a danum.

SAAN a nakamakam ni Manoling ti panagmakabulanda ken Ina Baket Gimma idi agbakasion iti Paskua. Adu ti trabaho a dina mapanawan iti opisinada. Idi makariing iti malem, natan-awanna ni Setong a mangisingsingkaw iti ulnas.

“Papanam?” inamadna.

“Innak agtubbo iti tagapulotek, angkel. Paglaok iti tupig no Paskua,” insungbat ti barito.

Nagsukat ni Manoling. Sinurotna ti kaanakanna a nagpalaud. Mapanna tulongan. Nakalneken ti init idi makatubboda. Nakaadayodan iti kaunasan idi makangngegda iti nagsawaw a taul ti aso.

“Brownie! Brownie!” pinasarunuan ni Setong iti sagawisiw ti pukkawna.

“Simmurot ‘diay aso?” tinaliaw ni Manoling ti naggapuan ti taul.

“Wen, angkel, ngem agkabawen. Lakay ngaminen.”

“Kataebmo ngamin ket!” nagkatawa iti nalag-an ti baro.

“Idi napanak nagnateng idiay daya idi naminsan, simmurot, angkel. Idi agawidak, nalipatak nga inayaban. Idi pakanen ni Nanang iti rabii, awan. Sinublik iti kabigatanna. Adda iti abong nga agid-idda.”

“Umunaka ngaruden ta innak sublien,’ timmallikud ni Manoling. Nakaidda ti aso iti igid ti kautunganda. Sinagawisiwan ni Manoling. Minulenglengan nga immuna ti aso sa timmakder. Nagkalawikiw a nangkarab-as iti baro. Agkakapsut. Narapisen.

“Malasinnak?” inaprosan ni Manoling. “Agawidtan, a…” Simmurot ti aso idi umaddang ti baro.

WEN gayam, adda maysa a baboy dita ubong a diak pinaparti idi nagmakabulankami ken apom a baket,” nalagip ni Nana Rosing idi agpalpalpadan iti sardam. “Nalagipko ngamin a ditay pay nagniniogan iti kataltalonantayo idiay daya,”

Nagkatawa ni Manoling iti unegna. Ngem simmallin iti isipna ni Ina Baket Gimma nga agat-atang iti tengnga ti kataltalonan.

“Inton aldaw ti Paskua laengen, Anti, naragragsak,” insungbatna.

PARBANGON ti Paskua, nasapa a pinarti da Manoling ti baboy. Immay timmulong dagiti kakabagian ken kakaarrubada. Agalasdiesen idi maiwakasda ti agluto. Insagana ni Nana Rosing dagiti luto nga ipadayada. Dua a kuliglig ken tallo a traysikel ti naglugananda. Kaaduan ti ubbing.

“Ammom met la a sukogen dayta, kasin?” sinaludsod ni Bitong ken kasinsinna a Manoling a mangpispisi iti murdong ti bulo nga aramidenna a pagatangan.

“Narigrigat ti umigop iti napudot ken nasilian a siwsiw, kasin!” nagkatawa ni Manoling.

Di mabayag, nabukelnan ti sinansarukang a pagatangan. Inkalina nga impatakder ti bulo iti tengnga ti nalawa a sinilong iti amiananen ti abong.

“Sikan ti agatang,” indisso ni Nana Rosing ti laga a nagyanan dagiti iyatangda iti abay ti baro. Nagmurareg ni Manoling. Minulenglenganna ti linaon ti laga: naisabsabot a ninniogan nga adda naiparabaw a naukisan nga itlog; sagsangaaklo nga igado, dinardaraan ken kilawen a nagpipin-ig iti maysa a pinggan; naubon ken natuno a saggaysa ilgap a kudil, lasag, dalem, puso ken pali; sangabaso a basi, maysa a dinubla a tabako; ken puspuro.

“Umaykayon, Appo, a nagtawidan itoy a daga, kasta metten dagiti gagayyemyo a di makitkita ta ramananyo ti grasia a sagutmi iti parabur daytoy a daga,” saan nga ammo ni Manoling no husto ti intanamitimna. Siaannad ketdi a nangiparabaw a saggaysa kadagiti iyatangna.

Iti abong, nakaidataren da Bitong. Nagaariwawa dagiti ubbing idi agibunongda iti pinggan. Ammo ni Manoling a naragsak ni Ina Baket Gimma a makakita kadaytoy no adda koma itoy a gundaway. Ta uray idi naidaliten, saanna a nalipatan ti nagruknoy itoy daga a pagbibiaganda. Nagdidigos dagiti ubbing iti bubon iti amiananen ti abong idi nalpasda a nangan. Naginnaw met dagiti babbai. Idi makaidalimanekda, naginanada biit sada nagawid. Naudi ni Manoling. Ikalinanto ti atang inton mumalmalem. Kastoy ti makitkitana nga ar-aramiden idi ti amana. Namrayanna ti pimmukan iti bayog a bambanenna iti igid ti waig iti laud. Pagpalabsanna iti oras. Pagreppetdanto ken Setong kadagiti garami a bilagda a pagpakanda kadagiti baka ken nuangda inton kuaresma.

Limmamiis ti pul-oy idi mumalmalem a dinanggayan ti salemsem ti yungayong ti duduogan a mangga. Timmakder ni Manoling idi maktangan. Inunnatna ti siketna. Nataldiapanna ti asoda a nakaidda iti lansad ti apagasiket a lungog a pagtapuakan ti danum iti daya ti abong.

“Brownie! Brownie!” inawaganna ti aso ngem di nagkuti. Sinagawisiwanna ngem kaskasdi a di nagkuti. Inasitganna ti aso. Minatmatanna. Saanen nga umang-anges! Nagsennaay iti nauneg ti baro a nagmarikadkad a nangapros iti ulo ti aso. Timmakder. Innalana ti pala ken barreta iti sirok ti abong. Kimmali iti apagasiket nga abot iti abay ti atang. Binagkatna ti aso. Insimpana iti abot.

“Dayodayo,” intanamitim ni Manoling idi akasenna ti atang. Inpin-igna dagitoy iti sakaanan ti aso. Ginaburanna ti abot.