Footer

Lopez syndrome? (Umuna a paset)

Adda aya? Wenno isu ngata aya, ti rason iti pannakaidagem ti bukod a dila ni Ilokano? Wenno adda sabali pay?

Adun dagiti dokumentado a sinurat a mangipaneknek iti kinaadda ti kabukbukodan a musika, literatura, artistic heritage ken alpabeto dagiti Filipino sakbay ti idadateng dagiti Kastila. Karaman ditoy ni Ilokano, siempre. Wen, addaan met iti kabukbukodan nga alpabeto ni Ilokano, kunam sa!

Tapno naan-anay ti pannakaparmek dagiti Filipino, napanunot dagiti Kastila a dadaelen dagiti musika, alpabeto, literatura ken artistic heritagetayo. Ta no saan, marigatanda la ketdi a parmeken ti natan-ok a puli ni Malayo. Tapno magemgeman ni Kastila ti kararua ken bagi ni Filipino, nasken a pukawenda amin a kinabaknang ni Ilokano, nangruna dagiti literatura, musika, alpabeto ken artistic heritage.

Nangbalabala ngarud dagitoy a Kastilaloy iti sistema ti edukasion a pabor la unay iti interes ti Espania. Saan laeng a ti pannakadadael dagitoy nagkauna a kinabaknangtayo no di pay ti pannakapataud kadagiti balangkantis ken awanan iti kinapudno a pakasaritaan ken dagiti sinurat nga ad-adda a mangimameg iti kasasaad ni Ilokano.

Dagiti Kastila ken dagiti simmaruno kadakuada a ganggannaet ti nangidiktar ken nangituding no ania ti historia ket tinilmon ken di man laeng natubngar dagitoy a biddut, a nalabit, saan nga isu ti nasken kadagidi a panawen no di ti ibabangon kalpasan ti nadangkok a kolonisasion. Dagiti ganggannaet a historiador iti nadumaduma a sanga ti siensia ket binulbulatsingda laeng ti lubong babaen kadagiti balangkantis ken bunga laeng ti nasariwawek nga imahinasionda. Dagiti historia a nangidateng kadakuada iti naraniag a bituen. Nupay adda dagiti sumagmamano a nakasiim kadaytoy nga aramid iti panaglatak, ngem imbes nga aturenda ti historia, ad-adda pay ketdi a sinurotda dayta minamauyong a dana iti panaglatak, ket naaddaantayo la ket ngarud iti nakakatkatawa a Tasaday story ken dadduma pay a simmurot iti managimbubukoden a panggep.

Nasirmatan (idi) ni Dr. Jose Rizal daytoy a banag isu a kunana: "The Filipinos now entered a new era. Little by little, they lost their ancient traditions, their memory of the past. They forget their own system of writing, their songs, their poetry, their laws, in order to learn by rote alien ideas, which they did not understand, an alien code of conduct, alien conception of beauty, all far removed from those inspired in their race by the environment, which they lived, and by their native genius. They sank their own estimation. They become inferior beings even themselves. They began to be ashamed of what was their own…They lost heart and became a subject people." Mabasa daytoy iti Introduction a sinurat ni (nag-Senate President) Jovito R. Salonga, iti New Viccasan’s English-Pilipino Dictionary, page xii, May 15 1994. Sinurat ti eksperiensado a lexicographer Vito C. Santos, dati a researcher-translator ti Institute of National Language (ken anak ni nalatak unay a Lope K.) ti diksionario a kaduana ni Luningning E. Santos, retired curriculum supervisor, Division of City Schools, Manila.

Ania ti kunana itayen? They forget their system of writing. Saan met ngata a nalipatan no saan a dinadael dagiti Kastila dagiti sinurat idi un-unana, no inikkanda koma iti importansia ken pinadur-asda ti system of writing ni Ilokano. Ngem saanda met koman a nagballigi a nangiggem ti bagi ken kararua ni Pinoy iti tallo a gasut a tawen.

Isu a napateg la unay ti makunkuna a system of writing. Ta kaipapananna daytoy ti kinaadda dagiti bukod a sinurat: musika, literatura, historia ken dadduma pay. Dagitoy ti makunkuna a kararua ti puli. Ti sarming a paganninawan dagiti panawen. No mapukaw dagiti historia, literatura, musika ken artistic heritage, maikuyog metten ti lengguahe iti innem a kadapan iti sirok ti barsanga. No mapukaw ti lengguahe, sumaruno met ti puli a mapukaw. Ta kasano koma nga ipettengmo ti kinaadda ti puli no awan met ti lengguahem, dagiti sinurat ti pulim?

Ken ni Ilokano, saan laeng a ti system of writing ti dinadaelda no di pay ti pannakaibalikas/pannakaisawang iti bukod a dila. Kunaem lattan a nairaman a nadadael ti lengguahe. Nalayus ti kina-Kastila a balikas tapno laeng maipupok ti kararua ni Ilokano ket maaramidda met amin a pagayatanda.

Iti pannakatay ti system of writing ken pannakadadael ti lengguahe, simmaruno a nairuar dagiti sinurat nga angot-simbaan. Itoy a banag, isu metten ti maitudtudo a nangrugian ti Literatura Ilokana. Saan nga umno daytoy. Ta adda kabukbukodan a system of writing ni Ilokano sakbay ti Kastila. Ngarud, addaan la ketdi daytoy iti musika, literatura, historia ken artistic heritage.

Agasem, ti Ilocano Doktrina Christiana ni Fr. Francisco Lopez idi 1621 ti masansan a mapagbiddutan a “kadaanan a sinurat ni Ilocano”. “Kadaanan a mabasa a sinurat iti Iluko itoy a panawen” koma ti umno a termino a saan ket a “kadaanan a sinurat” lattan. Apay? Ket no naglawagan iti kinaadda iti bukod nga alpabeto ni Ilokano. No adda alpabetona, di adda met dagiti sinurat! Isuna laeng ta dinadael ngarud dagiti Kastila.

(Adda tuloyna)

Comments are closed.