Footer

Tugot (Maikadua a paset)

DAYTA a rabii, naangay ti naisangsangayan a ragragsak. Nakali dagiti nasanger a basi a kinalupkopanen ti ramut ti kawayan iti kaundayna iti uneg iti daga. Naisagana dagiti lames kas koma ti sungayan, talakitok ken buslogan. Adda baboy ken manok a makaay-ayo ti panakaidilpatna iti apuy. Immarimbangaw iti dayta a rabii ti nararagsak a kankanta, dallot ken dallang, ken ti salsala a nagpatnag.

(Maikadua a Gunggona, Palanca Awards 2006)

DAYTA a rabii, naangay ti naisangsangayan a ragragsak. Nakali dagiti nasanger a basi a a kinalupkopanen ti ramut ti kawayan iti kaundayna iti uneg iti daga. Naisagana dagiti lames kas koma ti sungayan, talakitok ken buslogan. Adda baboy ken manok a makaay-ayo ti panakaidilpatna iti apuy. Immarimbangaw iti dayta a rabii ti nararagsak a kankanta, dallot ken dallang, ken ti salsala a nagpatnag.

(iii)

PANAKISINNUROTAN iti kapuonan ti dara nga agtartaray iti uratko. Daytoy ti kangrunaan a gagemko iti isasarungkarko iti daga dagiti ap-apongko. Adda rigrigatna iti damo, ta diak ammo no sadino ti pangrugian. Ngem idi natimudko ti umuna nga addang, nalakan ti panangtuntonko iti sumarsaruno.

Umuna a pagtaengan a naitudo kaniak ti balay ni Menardo, a kunada nga apo ni lakay Isabelo, kapidua daydi Apong Andong. Kas kaniak, addan iti maikatlo a henerasion ti pamilia Galutan. Intudona kaniak ti sigud a nagsaadan ti balay daydi Apong Andong. Intudona pay ti dakkel a dalumpinas a bato a nakaangayan ti naindaklan a rambak sakbay ti panagdappat. Iti asidegna, ket adda pay laeng ti tangkiranen a dalipawen.

Ti panagkinnasurotanmi ket nangidalan tapno masurotak ni Jesus, nga asideg iti dara daydi Apong Silis, ni Mayyang, ni Carlos, ken dadduma pay. Kunayo pay, dandani gayam amin a taga-Tamurong ket kabagiak.

Isuda amin, adda maymaysa a saludsod kaniak: “Apay a naglinteg ti panagsaom iti iluko?” Sinungbatak met ida: “Ilokanoak ngamin.” Ta dida ammo, iti ilimi a Kiamba a paset ti Mindanao, iluko ti pagsasaomi.

(iv) Ti daliasat, iti daga

KINALUDON ti sangapulo ket lima a pamilia iti Tamurong dagiti pamilia iti amianan nga agdappat iti adayo nga abagatan. Sumagmamano a trak a naaramat iti kalkalpas a maikaddua a gubat sangalubongan ti naglugananda

Lasonglasong ti kamino real a pagdaliasatanda, aglinggolinggo ti lugan. Ngem di inkankano dagiti naanus a dumadappat a pamilia.

 Adda ni Andong ken ti pamiliana iti maikasangapulo a trak, naulimek a mangbuybuya iti aglawlaw nga ammona a dinanton pulos makita ken masublian. Nadagsen ti barukongna. Ket no di la ngata nakaimatang ni baketna ken dagiti annakna, pinalubosannan dagiti lua a kayatna nga agubbog iti matana.

Nasirnaat ti aglawlaw, natalna ti angin a mangkuykuyog iti panagbiaheda. Ngem nadlaw ni Andong a nababa ti tayab dagiti tuwwato. Dina magustuan ti kayatda nga ipatigmaan.

Iti maikadua nga aldaw ket saanen a nakipagmaymaysa ti kararagda. Naurnong ti nangisit nga ulep iti tangatang. Adda panagkimat iti deppaar ti abagatan a mangipasimudaag iti dakes a panawen. Nalabes nga ‘yindayon ti pul-oy ti angin dagiti bulong ti kayo. Pumigpigsa-ket-pumigpigsa.

Di makatuttutor ti dawel ta di nagbayag, inbuyatnan ti tudo. Ti tarakitik iti damona ket pimmigsa agingga a dinanggayan ti napigsa nga angin. Bumanesbesen ti bagyo a kasla kayatna a lappedan ti panagdaliasat dagiti dumadappat.

Saan a nadaeran dagiti tolda ken lupot a naibengbeng iti lugan ti bayakabak. Adu dagiti umaruyot, ken uray ti  bengbeng nga adda iti iking  ket pirsayen ti tudo ken angin.

Agkarkararag ni Andong a di koma agbayag ti dawel. Kaassianna dagiti ubbing nga agkutkutimermeren iti lamminda. Uray ngamin dagiti kawesda ket nadaripespesen.  Di kinabaelan a sinalakniban ti kostal ken plastik a naibalkot uray dagiti pagsukatanda.

Saanen a nagpangaddua ni Andong a nangpasardeng iti bunggoy idi maibatogda iti maysa a simbaan-Katoliko iti Rosales. Saan laeng iti danagna a panakakalambre dagiti ubbing, no di kasapulanda ti pagpalabasan ti oras.

Di met nangpaay ti kura paroko ti simbaan a nangiyabrasa iti tulongna. Pinastrekna dagiti dumadappat. Nagsindi iti kandila ti padi tapno aglawag ti uneg iti simbaan. Gapu ta awan ti pagsukatanda, inanusanda dagiti nadaripespes a kawesda. Adda inruar ti padi ngem di immanay, sumagmamano kadagiti ubbing laeng ti naipaayan. Impalubos pay ti padi ti panaglutoda manipud kadagiti nabasa a bagasda.

“Tata Andong, madaraskayo koma. Ti anakko, agmulamulagat metten,” impukkaw ni Isagani nga anak ni Valeriano. Di ammo no ling-et wenno tudo ti tutukel a dimket iti bagina. No mabalin koma, guyodennan ti lakay.

Daras a simmurot ni Andong. Idi makitana ti agwalo tawen nga anak ni Isagani, maasian pay iti panagpigergerna gapu iti lammin. Idi kinarawana ti muging ken kilikilina, nakigtot ni Andong.

“Awan la’t namaga a kawesna?” tinaliawna ni Immang nga ina a nakaubba iti ubing.

“Nabasa amin, Tata!”

“Agtrangkaso ti ubingyo. Isagani, inka mangibaga ken ni Apo Padi, uray dakkelen. ‘Yabamto payen ni baket Ansang a mangngagas tapno masalbar ti biagna,” inmandarna. Insigida met a nagtaray ni Isagani.

Nasungadan ni Andong ni Arcadio a nakadalikepkep nga umas-asideg iti ‘yanda. Nakatingig a kumitkita kenkuana.

“Daytoy ti rigatna, dika met gayam maipaayan ti salaknib iti karadkadmi, no apay nga umawis-awiska nga agpa-abagatan. Awan koma ti rigat a sagsagabaenmi. Kasano nga alawem ti biag dagiti ubing? Uray ti ubing ni Ikong ken Amboy, agkalambreda met. No adda mapasamak kadakami, sika ti mangsungbat!”

Nakigtot ni Andong iti dina namnamaen a panangbabalaw kenkuana ni Arcadio. Ammona a naikay ti darana gapu ken ni Mayyang a nagkaribalanda idi, ngem dina impagarup nga uray iti tiempo a kasapulan ti panagtitinnulongda ket gundawayan ti kapitlona.

Sungbatanna koma ni Arcadio — ngem giddato met nga umayen ni Isagani a kadduana ni baket Ansang. Insigida a dinapadap ti baket ti muging ti ubing. Inikkatna ti pagan-anayna. Pinekpekkelanna ti susuop ken laslasagna. Innalana iti sakupitna ti lana a nasinglag a niog a nailaon iti bassit a botelia. Sinapsapuanna ti likod, barukong, muging ken uray ti dapan ti ubing.

“Adda kawesna a namaga?” tinaliawna ni Isagani. Idi inyawat ti ama ti ubing ti pannakkelen a bado, insigida nga insuotna. Innalana manen ti sakupitna ket nangiruar iti bulong ti gawwed. Intapkalna daytoy iti barukong ken likod ti ubing.

“Imbag la ketdin ta mangitugtugotak latta iti bulbulong,” kinunana. “Bantayanyo a naimbag ta kitaek dagiti dadduma nga ubbing. Matmatay san ‘tay apoko ni Apolinario.”

(Maituloyto)

Comments are closed.