Footer

Masapul ti Panagsiput

DANDANIN madadael ti lubong, kunkunada man. Saanen a kabarbaro a damag dayta. Nabayagen ken naikaskasaban.

Saan laeng a ti lubong (earth) ti madadael no di pay ti tao. Ta adda aya banag iti rabaw ti daga a saan a madadael? Madadael amin, malaksid ti napintas a nagan. Wen, dayta la ngatan ti saan a madadael. Adda dayta nga agnanayon.

Ta apay a madadael ti lubong? Asino ti mangdadael ti lubong?

Daytoy ita ti topikotayo.

Iti naminsan nga awan iti maaramidan ni Lauro, napanunotna ti umaliwaksay. Nagpagnapagna. Addan iti Upper Mabini Street, iti sikigan ti PNB Baguio Branch, idi napaliiwna ti panagpukpukkaw ti lalaki nga agedad ngata iti apagsagpat a tallopulo iti: “MAGUGUNAW NA ANG MUNDO! MAGUGUNAW NA ANG MUNDO!”

Nabasa ni Lauro iti facial expression ti lalaki a kasla madanagan la unay. Kasla nauraman. Adda kenkuana ti aligagaw.

Ne, sabali daytoy, nakuna ni Lauro iti bagina. Uray la ngimmato dagiti kidayna. Inkeddengna ti agpaliiw. Maysa a piksionista ni Lauro ket managpaliiw.

Iti panaggaradugod ti boksitna, gimmatang iti banana cue a lako ti babai. Naimbag la a ngatingatenna bayat ti panagtakderna, Kunwari adda ur-urayenna tapno saan a madlawan nga agpalpaliiw. Utek detektib met dagiti piksionista no maminsan.

Uppat ti napaliiw ni Lauro a kadua ti lalaki. Dua a lalaki ken dua a babai. Kaedadanna met laeng. Agiwarwarasda iti polietos.

Innala ni Lauro ti polietos nga inyawat ti maysa kadagiti babai. Binasana. Maipapan iti pannakadadael ti lubong, base kadagiti sinurat a mabasa iti Biblia.

Asidegen ti pannakarunaw ti lubong, kuna ti polietos. Mapasamak ti maysa a Bible explosion ti maysa a religious sect, nga isu ti relihion daytoy a lalaki ken dagiti agiwarwaras iti polietos.

Napaisem ni Lauro. Marunawen ti lubong? Wen, saan laeng a dimtengen dagiti pagilasinan, no di pay napasamaken dagiti dadduma. Gubat. Bisin. Dagiti didigra a kas iti bagio ken layus, tsunami, hurricane ken uram. Itataud dagiti karkarna a sakit: AIDS, meningococcemia, dengue fever, ken dadduma pay a deadly a sakit. Amin dagitoy ket pagilasinan iti pannakarunawen ti lubong. Ngudon ti panawen.

Ngem ken ni Lauro, naim-imas ti mangan iti banana cue. Isu nga inimasna ti damona a kittab. Nasam-it. Naimas. Nananam. Ta saan kadi a naimas, nananam, nasam-it ti biag? Life is so beautiful!

“Magugunaw na ang mundo! Magugunaw na ang mundo!” kinuna manen ti lalaki ket sinabatna ken inyawatan iti polietos ti maysa a babai a nakamisuot, agdardaras a magna.

“Kanina pa gunaw ang mundo, paglabas ko sa bahay, ano! Dahil ang walanghiya kong asawa! P…nang yun, gaganti ako sa kanya! Gaganti ako! Manlalaki rin ako!” inyagyag ti babai, nagbaniekes pay kalpasan nga impalapalna ti polietos iti sango ti nangiyawat.

Natnag ti ngalngalngalen ni Lauro a banana cue iti panagngangana ken naibbatanna pay ti ig-iggamanna a tinudok. Napanganga ti lalaki nga agiwarwaras iti polietos iti kigtotna.

Nataliaw ni Lauro ti aglaklako iti banana cue nga agel-ellek; kasta met ti nakatakder a security guard a nangkudkod ti di met aggagatel a tuktokna.

Nagaludaid nga immasideg ti lalaki nga agiwarwaras iti polietos ken ni Lauro, nalabit iti butengna iti babai a tumanabbaaw a pimmanaw.

“Nagunaw na ba ang mundo mo, ading?” dinamag ni Lauro iti lalaki a madlaw pay laeng ti nerbiosna.

“Muntik na nga po! Praise the Lord!” insungbat ti lalaki ket madamdama, naisem manen a nagiwaras iti polietos.

Naginnisem da Lauro ken ti security guard idi agsabat manen dagiti matada idinto ta um-umlek latta ti agbanbanana cue.

Ania la ket ti biagen, aya? Nagduduma dagiti buya ti biag. Nagduduma a klase ti biag. Nagduduma a panagbiag. Nagduduma ti biag. Ngem marunawen a talaga ti lubong.

Marunawen ti lubong? Ngem asino ti mangrunaw? Awanan ti nakem ti lubong. Awan ti panunotna. Saan a tao wenno ayup tapno isalakanna ti bukodna a bagi. Makarikna laeng iti ‘annay’ ket no makapungtot, ungawenna met ti tao.

Ta ania aya ti makagapu iti gubat? Ti tao. Dagiti tao a didiosen. Dagiti didiosen nga agaangat. Ket iti panagaangatda, rummuar kadagiti barukongda ti apuy a mangrunaw iti lubong. Isuda ti mangdadael iti lubong. Nangangato unay ti panagul-ulo dagitoy a didiosen. Wenno agpipinnangatoda iti ulo. Isu a mapasamak ti gubat. Saanda nga agkikinnaawatan.

Ta ania aya ti makagapu iti bisin? Ti nagamrud ken imut a tao. Ti unjust distribution of wealth. Ti nalabes a panagpabaknang a di man la ammo a taliawen dagiti nabaddekan ti ulona. Dagiti imut a dina ammo a taliawen dagiti mabisin.

Adda inyimel ni Jo Iwatani a ladladawan ti bisin a nakatnagan dagiti lua. Rinetrato ti maysa a Pulitzer awardees iti photojournalism. Ti ladawan ti maysa a tawen ti edadna nga ubing nga aguy-uyas iti rengngatan a talon tapno agturong iti evacuation camp. Iti abay ti ubing, nakamattider nga agbuybuya ti buwitre. Anian a buya.

Adu dagiti mabisbisinan. Adu met dagiti buwitre. Marunawen ti lubong ngem nakamattider pay laeng dagiti buwitre.

Ti layus ken flash flood? Dagiti bukatot a tattao a nangpugipog kadagiti kayo. No dumteng ti flash flood, agpipinnabasolda no asino ti rumbeng a sumungbat. Kalpasan ti flashflood, innuna manen iti panangrames kadagiti bantay. Innuna manen iti agpasuksok ken agipapel iti ngiwat dagiti timel. No asino ti ad-adu ti impamelmelna, isu ti ad-adu ti ramesenna a kabakiran. Runawenda ti lubong!

Dagiti sakit? Ti tao a managbaybay-a ken mangab-abuso met laeng iti bukodna a bagi. Dagiti masadut nga agdalus iti aglawlawna.

Ngarud, nalawag a ti tao met laeng ti mangrunaw ti lubong. Iti ebanghelio ita a lawas, Disiembre 3, 2006, mabasa daytoy a kunana: “Annadanyo dagiti bagiyo, amangan no malmes dagiti puspusoyo iti nalabes a panagbussog ken panagbartek ken kadagiti pakasikoran ti biag. Amangan ketdi no dumtengto a kellaat dayta nga Aldaw kadakayo. Ta umayto a kas palab-og kadagiti amin a tattao ditoy daga. Agsiputkayo ket diyo sardengan ti agkararag tapno addanto naan-anay a kiredyo nga agibtur kadagiti amin a mapasamak ken agtakder iti sanguanan ti Anak ti Tao.”

Impakaammon ni Jesus ti pannakadadael ti Jerusalem . Ti Jerusalem, nga isu met laeng ti lubong. Nasken laeng ti panagsiput kadayta a pannakadadael, ta tao met laeng a mismo ti mangdadael iti lubong.

Kas tao, ania ngarud ti akemmo iti lubong? Makipagdadaelka? Nakasaganakan ken naridamka? ##