Footer

Tugot (Maikatlo a paset)

KALPASAN ti dagidagi iti daga, indayon ti baybay ti simmaruno. Iti maikasangapulo nga aldaw, addan ti bunggoy iti baybay-Tsina babaen ti panagsakayda iti barko nga imbaon ti gobierno. Natalna ti panagbaniaga a kasla awan didigra a manglapped. Nasin-aw ti langit  ket awan uray bassit la koma nga ulep a mangbengbeng iti natingraraw nga init. Malaksid iti napigsa a banurbor ti barko, awanen ti natured a mangburak iti talna iti aglawlaw.

(Maikadua a Gunggona, Palanca Awards 2006)

(v) iti baybay:

KALPASAN ti dagidagi iti daga, indayon ti baybay ti simmaruno. Iti maikasangapulo nga aldaw, addan ti bunggoy iti baybay-Tsina babaen ti panagsakayda iti barko nga imbaon ti gobierno. Natalna ti panagbaniaga a kasla awan didigra a manglapped. Nasin-aw ti langit  ket awan uray bassit la koma nga ulep a mangbengbeng iti natingraraw nga init. Malaksid iti napigsa a banurbor ti barko, awanen ti natured a mangburak iti talna iti aglawlaw.

Saan a kas idi maikaduada nga aldaw iti baybay. Aglalagto dagiti tao, kanayon a nakatan-awda iti baybay a kasla ipappapasda ti di pannakalugan iti kastoy iti unos ti panagbiagda. Di maigawid dagiti ubbing, umariwawa ti nasinggit a bosesda ket kakaasi dagiti nagannak nga agan-anawa tapno dida matinnag. Pagsasaritaan dagiti lallaki ti pangen dagiti ikan a masirpatanda.

Sabalin ti pasamak iti daytoy nga aldaw. Nakasaklot dagiti ubbing iti inada, dagiti dadduma ket nakakukot a nakatugaw. Awan biag iti matada ken di masarmingan ti ragsak. Nakakaem ti bibig dagiti nataengan a kasla nakareserba ti katay ken saoda. Agkakapsutda, ta bassit ti maipauneg. Mawawda ta bassit ti mainum. Kasapulan ti panaginutda ta adu ti nadadael nga intugotda iti napalabas a bagyo.

Pagdandanagan ni Andong ken dagiti dadduma pay a panglakayen nga uray isboda ket dinto  maliklikan nga inumenda. Kas  idi naglemmengda iti kabambantayan ti Palacapac gapu iti pananganup kadakuada dagiti soldado a Hapones.

Nakapimpiman ti ladawanda. Panawanna koman ti naliday a buya idi masiputanna ni lakay Unding a timmakder. Inayabanna dagiti ubbing.

”Ubbing, kayatyo ti dumngeg iti napintas a sarita?”

“Wen!” Nagkorus dagiti ubbing a nangaribungbong ken ni Isis.

“Ania nga estoria: pakasaritaan da Angalo ken Aran, Biag ni Lam-ang, wenno ni Juan Sadut?”

Nagtitinnaliaw dagiti ubbing. Nangegdan ti makaparay-aw a Juan Sadut kabayatan ti panagdaliasatda iti daga, ken uray ti Biag ni Lam-ang ket naisaritan ni lakay Isis.

“Angalo ken Aran,” kinunada manen.

“Ala, agsaganakayo ngaruden ket rugiakon.”

Adda sarsarita idi ugma, nga agalla-allatiw iti dila,
sarsarita a makapakatawa, mangparagsak iti rikna.
Nadamagyon ni Angalo?
Gigante dayta a baro.
Nataer, naarem, nakarayo.
Kadakkelna, makigtotkayo.
No rukodem ti tugotna, limapulo kadapan kaatiddogna.
Duapulo kadapan ramramayna, banbantay as-askawenna.
Sadino ti naggapuanna daytoy datdatlag a parsua?
Tagtagipuro iti Asia, akin-abagatan a daya.
Nagdaliasat idiay Korea, Japon ken Formosa.
Ditoy Filipinas ti maikalima a daga a nagsardenganna.
Simmanglad idiay Lima idiay Bataan, maikanem idiay Annam, maikasiam idiay Siam.
Ti maikapito ken maikawalo idiay Singapore ken Borneo.
Maikasangapulo idiay Burma, sa nagturong idiay Tsina.
Idi adda idiay Bataan, limmabas agkankanta nga Aran,
gigante a nagpunipunan, kinapintas a balasang? [3]

Immisem ni Andong, itana laeng a mautob a nasayaat gayam a pangliwliwa kadagiti ubbing ti sarita.

Ngem nalukag ti panagdengdengngegna idi makitana ni Danilo a putotna nga umas-asideg a kasla madandanagan.

“Tang, agsaksakit ti tian ni Annie. Aganaksan!”

(vi) Ti baro a pakasaritaan

SUMANGBAYKAYO! Kasla yar-arasaas dagiti dalluyon nga umag-agek iti kadaratan ti Mindanao idi dumsaagda iti barko. Dandani awan nagdumaanna iti baybay iti amianan a nagtaudanda. Ti ungto ti Pilipinas iti amianan ket kas met laeng iti ungtona iti abagatan. Binaetan laeng ti nasurok pito ribu a purpuro.

Nagtataripnong dagiti pangamaen. Tamingenda no ditoydan nga agtalinaed wenno agsapulda pay iti sabali a daga. Nainget ti tunggal singasing nga ibagada, agraman ti balakad.

Idi nalpas ket timmakderda, nagulimek dagiti amin a tao. Nagtagari ni Andong.

“Kakabsat, kas makitayo, adda napintas nga itden ti aglawlaw ken nakaparsuaan. Ammotayo nga iti igid ti baybay a mangrugrugi ti sibilisasion ken panagdur-as. Nabaknang iti lames ken pagbiagan. Iti dayana ti kabanbantayan, ti babana  ti lantag a napintas a matalon. Awanto ngata problema iti padanumna.” Immanges ni Andong. “Nagtutulagkami a panglakayenyo, kadagiti makakita iti napintas a gasat nga itden itoy a lugar, ket mariknayo a dinakayo baybay-an ti kabanbantayan, katanapan ken ti kabaybayan, mabalinyon ti agbati ditoy. Kadakami a nagsasarita, ni kabsat Igme iti Sinait ken sumagmamano a naggapu idiay Lapog, Banna, Badoc, Tagudin ken Balaoan ti nagkeddeng nga agbatida ditoyen. Dagiti dadduma, kas kaniak, ket makigasanggasat pay iti narabraber a katanapan,” impukkaw ni Andong. Pinagrikosna ti panagkitana kadagiti tao iti panagpaliiwna. Umarimbangawda.

Iti kaunday ti aldaw a nagkukuyogda, iti rigat ken nam-ay, ket nagiinnasidegen ti riknada. Addan singgalot ti riknada, gapuna a narigat latta met a mayadayoda iti nakapasiganen.

Idin makitana nga addan nagiinarakup, nagdidinnakulap ken nagrukob iti tunggal maysa, ammonan no siasino dagiti agbati ken sumurot kenkuana.

Immasideg kenkuana ni lakay Silis, Valeriano, Mindo, Cristobal, Pasyo, Oscar ken dadduma pay a lallakay manipud iti Ilocos Norte, Ilocos Sur ken La Union. Isuda ken ti pamiliada ti makigasanggasat iti panangbirok iti sabali pay a pagdappatan. Uray isu ket keddengna koma met ditoyen ta danagenna ti panagsakit-sakit ti tian ni Annie nga asawa ni Danilo, ngem no awan mangidaulo iti sabali a grupo, ditoyda aminen. Ket no kasdiay ti mapasamak, maaripapana a narigrigat ti panagdur-as ti sumaruno a kaputotan.

Nagpalabasda iti maysa a rabii. Nagaramidda kadagiti ulnas, pasagad ken karison a pangilugananda kadagiti gargaretda. Sumagmamano a ping-ey iti isek ti inalada, ken dagiti bukbukel kas koma ti parda, kardis, kumpitis ken dadduma pay.

Kabigatanna, nabara ti pinnakada. Di nagawidan ti panagsangit dagiti sumagmamano a babbai.

Idi makita ni Andong a nakasaganan ti amin, inrubbuatnan ti grupo iti sabali pay a panagdaliasat manipud Maitum. Iti kutit, dina ammo no pakaragsakanna ti nakitana, ta pimmaraipus da Arcadio, Asyong ken Mulong.

Naannayas ti panagdaliasat ti bunggoy. Iti sango dagiti inunaan dagiti panglakayen a nagimet iti buneng ken pannabas. Isuda ti mangwakwaknit iti dana babaen ti panangsigpatda kadagiti sanga ti kayo, panangtabas kadagiti ledda ken garami ken panangpukan kadagiti kayo ken kawayan. Babaen itoy, di unay marigatan dagiti agbagbagkat ken mangguyguyod kadagiti pasagad, ulnas ken karison.

(Maituloyto)

[3] Kas maibasar iti libro ni Dr. Godofredo Reyes: Angalo ken Aran ken dagiti napili a Dandaniw