Footer

No nabussogen ti salamagi, awanen gawat

Idi naminsan a siak iti naglako iti pagtagilakuanmi iti nateng ken prutas, maysa kadagiti sukimi ti gimmatang iti lima a pisos a salamagi. “Ne, nabubussogen ti salamagi, awanen ti gawat,” kunana man. Sana pay impaggaak. Wen, maragsakan la unay. Saanak a nakauni. Nupay naynay a mangngegko ti gawat, “a panawen ti gawat”, “kagawgawatanna,” “lanti, gawat natan,” ngem ita a laeng a nangngegko a naikonektar ti salamagi iti gawat. No ania ti koneksion dayta a gawat, awan a pulos ti ammok. Isu a nabayag bassit  nga impampanunotak iti koneksionna.

Ta ania ngamin aya ti gawat? Panahon ng tag-gutom iti Tagalog. Kairut ti kuarta, makan wenno pagbiag. Nairut ti aangsen. Kamkamaten ti anges. Ginawgaw-at a panangbiag. Ken dadduma pay a mangngeg a metaphor ken personification ken euphemism maipapan itoy.

Mangrugi daytoy iti bulan ti Agosto agingga iti pakauna ti Oktubre. Karigat a talaga dagitoy a panawen. Siguro, manipud iti balikas a gaw-at,  nasken nga agagawa, doble a panagagawa tapno magaw-at ti anges.

No mangrugi metten ti gapas wenno panagaani, agngudo metten ti gawat. “Naimbag kenka, kumari, ta naramanamon ti baro a bagas,” masansan a mangngeg no kua. No isipen ken paliiwen a nalaing, kayat a sawen dayta  pannangan iti baro a bagas  a nagultimon kenkuana (ti nangan) ti gawat. Ania ti koneksionna dagita nay, masansan met a kunaen dagiti pilosunggo. Wen met, ania koma ti koneksionna? Ngem agdadata met nga adda  dagitoy nga aramid, pammati ken kultura ni Ilokano. (Karaman met ni Pangalatok, ta mamati itoy a banag.)

Apay a naikonektar itan ti salamagi iti gawat? Awan  ti makitak a rason, malaksid nga iti bulan ti Agosto agingga iti pakauna ti Oktubre, (a panawen ti gawat), awan ti bunga ti salamagi, no adda dagiti nasapa, kuddapitda pay laeng. P120.00 ti sangalimon wenno P60.00 ti sangakilo, sapay no di kasla siksik laeng ti bangus ti kadakkelda. Ngem adu latta ti aggatang ta kaslada met damon a makakita iti naalsem.

Iti taraudi ti Oktubre, nabubussogen dagiti bunga ti salamagi. No nabussog  ti bunga ti salamagi, awanen ti gawat? Ania pay ti gawat ket panaggagapas metten? Panagaanin. Iti aldaw ti Domingo, agudong metten dagiti nabayag a saan a nagudong piman. Nairanrana a pasamak? A kas iti pannakairanrana a no mangrugi metten ti bulan a “BER”  agruar metten ti ipon? Nairanrana a kas iti panagsabong ti kayo a bangar, kaadu met ti panagruar ti pusit?

A, saan a mailadawan ti kinadatdatlag ti lubong. Ngem adda amin dagitoy. Adda amin ti nagtaudanda. Adda   nangisagana amin sakbay a dimteng kadatayo. Isu a napateg met iti biag ti naipukpukkaw idi ken maipukpukkaw pay la agingga ita a panagsagana.

Ken ni Ilokano, lalo dagiti lallakay ken babbaket idi un-unana, ammoda a sakbayan ti gawat. Napaliiwko dayta idi ubingak. Agiburnaydan iti asin, bugguong ken agidulinda pay kadagiti dinaing. (Ken ni inangko, itag, kiniing ken inasin a karne ti idulinna iti burnay wenno putik.) Maikabil met iti garong ti bagas, (a masansan nga umanay a kanen iti tallo a bulan), ken saan a makuti daytoy ta nairanta laeng iti panawen ti gawat. Kadagiti dadduma, agidulinda kadagiti bagas ti kamotit ken kamoteng kahoy iti abut. Napapaut ti biag ti kamotit no maidulin iti uneg ti abut, iti sirok ti balay, wenno iti sirok ti kamalig, wenno sadino la ditan a di madanon ti danum no panagbabagio. Kasta met ti kayo a pagtungo, maurnong idiay kamarin (idi awan pay ti LPG a pagluto). Sadanto la mairuar dagitoy a dulin no panawen ti gawat.

A, nasakbay ni Ilokano! Ammona ti agsalimetmet. Kasla ugali ti kuton ni Ilokano. Nasalimetmet. Managurnong. Masansan a mapagbiddutan pay a naimut iti daytoy  a panagsalimetmetna.

Mamati pay laeng ni Ilokano iti gawat. Kasta met ni Pangalatok. Ngem kadagitoy a panawen, diak la ammon no adda pay la dagiti naiburnay nga asin ken bugguong. (A kas iti kaawanen ti itag, kiniing ken inasin a karne ni inang.) Dagiti naikali a kamotit ken kamoteng kahoy. Manmano ngatan ti agidulin iti kayo ta addan ti LPG a pagluto. Those were the days!

(Adda tuloyna)

Comments are closed.