Footer

Tugot (Maikapat a paset)

Iti iking ti maysa a bantay, nalabsanda ti maysa a komunidad dagiti T’boli[4]. Tangtangken ti rupada, ngem nagmalanga dagiti dumadappat gapu iti kinapintas ken kinaraniag iti kawesda. Nakamasngaad ti dadduma, nakatakder met dagiti dadduma a nakaiggem iti pika ken pana. Idi damo adda danag iti barukongda, ngem idi makitada nga agbuybuya dagitoy, nabang-aranda.

(Maikadua a Gunggona, Palanca Awards 2006)

Iti iking ti maysa a bantay, nalabsanda ti maysa a komunidad dagiti T’boli[4]. Tangtangken ti rupada, ngem nagmalanga dagiti dumadappat gapu iti kinapintas ken kinaraniag iti kawesda. Nakamasngaad ti dadduma, nakatakder met dagiti dadduma a nakaiggem iti pika ken pana. Idi damo adda danag iti barukongda, ngem idi makitada nga agbuybuya dagitoy, nabang-aranda.

Idi makita ni Arcadio a di met mangan-ano dagiti T’boli, aginkalalainganen a nagpasango ket inngatona ti maysa nga imana sa nagsao.

“Naimbag nga aldawyo, Apo!” inkablaawna nupay ammona a didanto met la maawatan ti imbalikasna.

Ngem naragsakanda idi makitana a timmakder ti kalakayan ket nagparang ti nakangisngisit a ngipenna iti panagisemna, sa nagsao.

“Kiamba!”

Dida naawatan ti kinuna ti lakay a T’boli, ngem nagintutung-edda lattan. Naragsakan ni Andong idi makitana nga adu ti bangabanga dagiti animales a nakasab-it iti kaykayo ken nakaparabaw iti kabatbatuan nangruna idi makakita iti atap a baboy, ugsa ken nuang. Kayatna a sawen, dida marigatan iti panagbirokda iti taraon ken katulongan iti taltalon.

Aginnagaw ti lawag ken sipnget idi agpungpungtot a kimmamakam iti unaan ni Arcadio. Iniggamanna ti abaga ni Andong sana ginuyod.

“Apay, awan gandatmon a mangpainana kadakami? Dagiti ubbing, napaksuyandan!” nagpasango sa nagbannikes. Agtedtedted ti ling-etna, agadiwara ti alsem ken anglit manipud iti bagina. Awan met ketdi naidumduma ta dandani kastoy amin ti pay-odda.

Nagsardeng ni Andong, sinangona dagiti sumarsaruno kenkuana. Nagsedsed ti grupo iti panagsardengda.

“Danilo, Modesto, inkayo mangkita no sadino ti mabalin a pagturogan,” imbaonna ti dua a putotna.

Insigida a nagtignay dagiti dua. Tinarusda ti maysa a karaskas ti karayan iti baba ti nagsardenganda nga iking ti bantay.

“Mabayag pay ngata sakbay a makitatayo ti napintas a pagdappatan, kasinsin?” intagari ni Silis nga immasideg kenkuana.

“Ti laeng kitkitaentayo  ‘tay lugar nga ammona ti mangipaay iti nabuslon nga apit. Daytay ditayo mabisinan, kasinsin.”

Iti di nagbayag, nasungadan ni Andong ti panagsublida dagiti annakna.

“Adda nasarakanmi a gukayab, Amang. Napintas a pagpalabasan iti agpatnag.”

“Nasayaat,” timmakder ni Andong. “Ala, patigmaananyon ti bunggoy ta agturongtayo sadiay.”

Nagsasarutsot ti bunggoy a simmurot kada Danilo ken Modesto nga agturong iti gukayab. Iti in-inut a panangatiw ti sipnget iti lawag, ditan a naggangatda iti lampara.

Nangmalanga ti gukayab kadagiti dumadappat. Kasla addan nagkauna a nagtalinaed ditoy kas ipaneknek dagiti alikamen ken ramit a kas ti banga[5]. Adda pay dagiti naipinta iti didingna.

Kalpasan a naisarak ti tunggal pamilia ti puestoda, inummong ni Mayyang dagiti babbai tapno agluto iti taraon manipud iti bunga ti kayo ken bagas ti lanut nga inalada manipud iti nagdaliasatanda.

(vii)

NARIINGAN ni Mayyang ti manugangna a ni Annie nga agpiwpiwis iti panangap-aprosna iti tianna iti dayta a bigat.

“Danilo, inka ‘yaban ni Amangmo,” matartaranta ti baket a nangbangon iti anakna. Arintayen met a nagsawar ni Danilo. Nasarakanna a nakaiggem iti lata a baso a naglaon ti kape a makipatpatang kadagiti padana a lallakay ni Andong.

“Amang, ni Annie, agpasngayen!”

“Asus, inka saraken ni baket Ansang ta umayna kitaen ni baketmo,” panangibaonna met iti di pay nakainana nga anakna. Insigida a nagturong ni Andong iti ‘yan ni Annie.

Nadatnganna ni Annie nga uray la makalua iti rigatna kabayatan nga ap-aprosanna ti tianna. Imbag ta di nabayagan ni Danilo a nangbirok ken baket Ansang.

Insigida a sinapo ti baket ti tian ni Annie.

“Agpaspasikalen!” kinitana ni Mayyang.

“Ania ti aramidentayo?” mariribukan nga indamag ni Mayyang. “Paganakentayo koma pay ni Annie sakbay nga agrubbuattayo.”

Mariribukan met ni Andong. No kas pangarigan agpasngay, kabaelannanto ngatan ti magna? Rimmuar iti gukayab tapno agpanunot ngem nasungadanna dagiti kadduana a nakasaganan nga agdaliasat.

“Nakasaganakamin, lakay Andong!” impukkaw ti taga-Bangar.

“Agpaspasikal ngamin ti manugangko,” insungbatna bareng maawatanda ti sasaadenna.

“Dayta ket ti kunkunak! Sikayo ti mangtaktak iti pannagna. Kaslakayo kalkalaingan a mangidaulo iti sabali a bunggoy. Dikayo pay la ngamin nagbati idiay baybay,” kellaat nga imbalikas ni lakay Arcadio nga adda gayam iti likudan.

Nakigtot ni Andong ngem dina impadlaw.

“Ala, saan nga isu ti mangtaktak. Agsaganakayon,” kinunana ket pinanawanna ni Arcadio a bangbangir ti isemna.

“Agsaganakayon!” inmandarna iti pamiliana.

“Kasano ni Annie, dandani agpasngayen.”

“Danilo, ibagam kadagiti kabagis ken kayongmo ta mangreppetda iti kawayan. Idagidagitayon ni Annie. No aganak iti dalan, inkapilitan nga ipasardengko.”

Nupay agkedked, sinurot ni Danilo ti mandar ti amana.  Apaman a naisagana ti amin, nagrubbuat ti bunggoy iti panagdaliasat iti daytoy nga aldaw a mangsarak iti napintas a pagdappatan.

Labes tengnga-aldaw, apagbabada iti turod idi inngato ni Andong ti kanawan nga imana. Nagsardeng ti bunggoy ket naguurnongda manen.

“Apay?” insaludsod ni lakay Silis.

“Ania ti makunayo iti tanap iti sanguanantayo?” intudona ti sanguananda.

Impalawlaw ni lakay Silis ti matana iti nalawa a tanap nga adda iti sanguanan. Naburnok dagiti kawayan nga adda iti lantag; dagiti ledda ken garami iti waig. Nabuslon ti danum ti waig a kasla mangibagbaga iti nalabon a grasia nga ipaayna. Ti lantag ket inarkusan ti dua a pandek a bantay iti agsumbangirna a sinamek dagiti kaykayo. Iti adayo a daya umasul ti magaw-at ti mata a pantok.

“Nasayaat a matalon!” kinuna ni Silis, sana tinaliaw dagiti a kadduada a lallakay.

“Kakabsat, daytoyen ti kari a daga a naisangrat kadatayo!” impukkaw ni Andong.

Manipud iti likod ket nagdardaras a nagpasango ni Arcadio.

“Apay a ditoy?” inyingarna.

“Apay a saan a ditoy?” insublina ken ni Arcadio.

“Ti namnamaenmi ket nadalus ken nalabon a taltalon. Awan rigatna a sukayentayo pay. Adda pagnaedanen.”

“Ti daga a naikari ket masapul a pagling-etantayo. Pabaknangen babaen iti pigsa. Datonantayo iti ling-et tapno naim-imnas ti ipaayna a grasia.” Tinapikna ti abaga ni lakay Arcadio. “Ngem kas pangarigan, diyo kapkapnekan daytoy a daga, karbenganyo ti mangsapul iti sabali.” Ket pinanawannan ni Arcadio tapno kitaen ti pamiliana.

Naipasabet kenkuana ti nasam-it nga isem ni Mayyang; ken ti panaglagtolagto ni Danilo iti ragsakna.

“Naganaken ni Annie, Amang. Lalaki!”

(viii) Ti baro a komunidad

NAIPATAKDER ti pagtaengan ti tunggal pamilia. Tunggal maysa ket nakipagtagnawa tapno dardaras. Iti bakras ti turod ti nangbangonan ni Andong iti balayna. Kaarrubana dagiti naasawaan nga annakna. Kayo ti adigi, bolo ken kawayan ti diding, ken pan-aw ti atepna. Agarup uppat a metro kuadrado ti tunggal maysa. Addan iti akinbalay no kayatna a padakkelen.

Simmaruno ti panangsukayda iti daga tapno agbalin a taltalon. Iti uneg ti makabulan: tabas-raat-pukan ken panangsukay iti nalawa a lantag. Tunggal maysa ket adda teggedna ken ling-et tapno dardaras ti panakasukay iti talonda. Malaksid kada Arcadio, Asyong ken Mulong a nagbuybuya laeng.

“Apay ketdin nga innak agkali iti daga, parparigatek la ti bagik. Mangallilaw ketdi ni Andong. Agallukoy nga agdappat, awan met gayam ti paggianan ken pagtalonan,” kinuna ni Arcadio, nga insigida a tung-edan ti dua a paspasurotna.

(Adda tuloyna)

 

[4] T’boli: katutubo a kaunaan a nagtaeng iti kabanbantayan iti Kiamba ken Maitum, Saranggani.

 

[5] Maitum jars: agarup 3,000 a tawenna a banga a nasarakan iti gukayab iti Maitu