Footer

Tugot (Maudi a paset)

Ngem tapno awan ti supiat, binaybay-an lattan da Andong ken dagiti kakadduana. Didan pinilpilit a makipasetda pay.

Nakaragsakanda unay ti tagtagiuray a bendision a tudo iti daga iti Kiamba. Insigida a nangiwarasiwisda iti bunubon a ballatinaw ken isek iti inumada a bantay ken linubnakda a lantag.

(Maikadua a Gunggona, Palanca Awards 2006)

Ngem tapno awan ti supiat, binaybay-an lattan da Andong ken dagiti kakadduana. Didan pinilpilit a makipasetda pay.

Nakaragsakanda unay ti tagtagiuray a bendision a tudo iti daga iti Kiamba. Insigida a nangiwarasiwisda iti bunubon a ballatinaw ken isek iti inumada a bantay ken linubnakda a lantag.

Awan bagi ti maysa; sangsangkamaysada.

 Di unay makatuok kadagiti naanus a parsua ti panaguray iti nasurok uppat a bulan a panagapit. Naragsakan ti amin nangruna idi makitada ti umuna a grasia ti bannogda. Babai ken lalaki, baket ken lakay, baro ken balasang ket adda pasetda iti trabaho. Naggapas, nagibaot, nagbunagda.

 Napusek iti apit nga irik ti naaramid a kamarin.

“Kakabsat, ditayo napaay iti umuna nga apit a kinalikagumantayo. Nasayaat no mangisayangkattayo iti panagyaman iti nabuslon a grasia,” kinuna ni Andong. Impalawlawna ti panagkitana kadagiti kadaraanna.

Nagiiriag dagiti tao iti yaanamongda.

“Awisentayo dagiti kadaraantayo a nagbati idiay Maitum tapno makipagmaymaysada iti isayangkattayo a panagyaman,” intag-ay ni lakay Silis ti imana.

“Nagsayaat dayta a kapanunotan,” kinuna ni Andong. “Ibaonko da Ambrosio ken Gabriel a mangawis kadakuada.”

(ix) Ti Umuna a Rambak

ADDA nagpukan iti kawayan ken kayo a kasapulan iti maaramid a salonan a pangisayangkatan iti parambak.  Nagpag-ot iti pan-aw ken nagala iti palakpak dagiti dadduma. Naganup dagiti babbaro iti ugsa, alingo ken dadakkel a billit. Nagala met iti bagas ti daga, bunga ti kaykayo, ken sabsabong dagiti babbalasang.

Insigida a narugian ti pannakabangon ti salonan ken paraangan ti pagrambakan. Nangbangonda iti maysa a torre a naaramid iti kawayan. Malagip ni Andong ti maysa a sarita kenkuana daydi amana: nga iti panakaisayangkat iti feria expocision iti ilida, naibangon ti maysa a torre a kawayan.

Nagaget ken mariribukan ti tunggal maysa iti panangisagana iti naindaklan a panagyaman. Nagluto dagiti babbaket iti kankanen a patupat, sinuman, bibingka, ken imbagkal. Nagaramid dagiti lallaki iti binubodan ken tapuy.

Inasmanganda ti kapintasan a kawesda iti kaaldawan ti naindaklan a rambak. Inruarda dagiti kupkupikopanda a kimono, barong, saya, sarong, salpakaya, iyang, wanes, balisungsong ken dadduma pay.

Iti binangonda a kapilia manipud iti kawayan ken kayo, naisayangkat ti misa babaen ken ni Mindo a maysa a padi nga Aglipayano. Ti padi met laeng ti nangidaulo iti kararag tapno ad-adda a rumang-ayda.

“Apomi, ad’toy dagiti annakmo a naggapu iti adayo nga amianan. Agyamankami Kenka. No ditoy ti nakaikarianmi, inkam’ dawaten ti nabuslon a grasia ken agtultuloy a pannarabaymo. Ad’toy a mangisayangkatkam’ iti panagyaman Kenka iti panangtarabaymo iti panangitundam kadakam’ ditoy. Dawatenmi koma, a dinakam’ isango iti pagrigatan no di ket itungpalnakam’ koma iti salinongmo. Kalikagummi ti nabuslon a bunga ti daga ken bambantay ken grasia manipud iti karayan. Addakami ita ditoy ganggannaet a daga nga agbalinton a pagtaenganmi, kakuyogmi ti iliw kadagiti kabagian a nagbati idiay amianan. Ngem sapay koma ta sika ti mangliwliwa kadakuada ken kadakami. Pakawanem ti amin a basol, nagkurangan ken naglabesanmi. Kukuam amin a dayaw, Apo. Daytoy ti kararagmi ket sapay koma ta dimmanon dita sadiam. Dawatmi daytoy iti nagan ni Jesu-Kristo nga Apomi. Amen! Iti nagan ti Ama, ti Anak ken Espiritu Santo, Amen!”

“AMEN!!!”

Insigida a narugian ti ragragsak. Naglalagto dagiti ubbing, nagkakatawa dagiti nataengan. Naguummong dagiti babbaro ken babbalasang. Nagsasango dagiti lallakay ken nagisagana met dagiti babbai. Naragsak ti tunggal maysa.

Malaksid iti tallo a parsua!

Agpalpaliiw. Umap-apal. Awan ngamin pasetda iti panagbangkag, panagtalon, panagapit ken uray panagluto. Nagtugtugaw, nagbuybuyada laeng idi. Ita, nakamasngaad a kasla pimpiman da Arcadio, Mulong ken Asyong.

Naikalikagum ti panagpasango ni lakay Oscar ken ni Lita nga agpada a nalaing a kumakansion. Ket iti umuna a gundaway, timmayab iti tangatang ti nagkaykaysa nga ayug ti gitara, bandoria, baho ken ukelele, agraman ti nagdanggay a timek da Oscar ken Lita a pagpannakkel ti amianan.

O, naraniag a bulan, un-unnoyko’t indengam

Dayta nas’lag a silawmo, dimo kad’ ipaidam

O naraniag a bulan, sangsangitko…[6]

Timmakder ni lakay Andong, inallopna ni baketna a Mayyang ket nagbalseda iti nalawa a salonan. Simmurot ni lakay Pasyo ken ni baketna Ansang, ni Silis ken ni baket Ansing, ni lakay Apolinario ken Maring, ken isu aminen a kasado a lallaki. Nalpasen ti kansion ngem agsipud ta makitada a mayat ti panangpatapokda iti salonan, intuloyda iti sabali a kanta.

Ta nagsaway a pintasmo, awan umasping

No maraniagan ‘ta lumabbaga a pingping

A nakaitampukan ‘ta kallidmo a kasla bituin?[7]

Tunggal maysa adda isem iti bibigda. Kasla itada laeng nananam ti imnas ti panagbiag iti panaggianda iti Kiamba. Kadagiti napalabas nga aldaw ngamin panangbangkag, panaglupak, panaguma, panagtalon, ken panagbunubon ti kangrunaan a nakakumikomanda.

“Kakabsat, adda naisangsangayan nga iparang kadatayo ni lakay Unding,” panangipukkaw ni lakay Andong. “Denggentayo ti panakaisurat iti law-ang ti pakasaritaantayo nga Ilocano a nagdappat ditoy adayo nga abagatan. Ti panagdaliasat, ti panagdappat. Iti maminsan pay, intayo biagen iti panunottayo babaen ti panagdallot ti mannaniwtayo, ni lakay Unding!”

Iti itatakder ni Unding, timmalna ti aglawlaw, uray dagiti ranetnet ti kawayan, sagawisiw dagiti bulong ti kayo ken ti pul-oy ti angin ket nagparbengda iti panagdallengna. Uray isuda, kayatda a mangeg ti naisangsangayan a pakasaritaan.

Idi rugianna ti dallot, maiyarig man iti nagdanggay a kanta ti billit ken karasakas ti danum iti karayan a sumuksok iti kabanbantayan ti timekna. Sumarot iti angin a mangsagid iti puso ken manglibeg iti mata. Ay, dallot, dalidallang, duminidinallot, duminididallang.

Adtoy ti pakasaritaan dagiti Ilocano iti amianan,

a nangsarak iti ragsak ditoy adayo nga abagatan. Kaddua dagiti pangamaan ken panglakayen ni saluyot,

a nangbangon ti pagsanggiran ken pagtamdagan.

Ay wen, maisurat koma ti rigat a sinagabami a nagdappat,

ngem lipatenmin dagiti saem ken leddaang.

Ket wen, mailanad met ti ragsak a pinasangbay ‘toy ganggannaet a daga.

Ti panagdappat a nagsagabaan iti adu a tuok ken rigat,

ta adu ti mayat a manglapped iti inda panagbaniaga.

Awan ti mainum, awan ti makan;

dagiti ubbing ti makalambre iti lammin!

Kabayatan ti panagdallot ni Unding, nadlaw ni Andong da Arcadio a kasla mabainda a makipaset iti parambak. Inasitganna tapno alukoyenna ida a makipagmaymaysa ta kenkuana, awanen ti napalabas a nagigiddiatan.

“Ala, umaykayo makirambak. Agragsaktayo,” tinapikna ti abaga ni Arcadio.

Idi nalpas ti dalleng ni lakay Unding, naipukkaw ti panangsangoda iti sagana a naiparabaw iti inaramidda a lamisaan a kawayan. Immaribungbong dagiti tao. Nagimet tunggal maysa iti bulong ti saba wenno puted ti siitan a kawayan a pagikargaanda iti kanenda.

Di nagpaudi da lakay Arcadio, kinargaanda ti latokda a kawayan, innalada ti maysa a bukel ti sungayan, agraman ti luppo ti ugsa. Dinardaras ni Arcadio ti nangisakmol, nangisakmol manen, ket pinagsasarunona ti nangisubo. Dina naalluadan, naltokan! Insigida a rinikos ni Asyong ket inikkanna iti siit ti suangayan ti tuktokna. Ngem, madi latta, kinasapulanna ti danum.

Nakita daytoy ni lakay Valeriano a nalaing nga agangaw.

“Kasta ngamin ti maganab ti aglamut iti dina nagbannogan,” ket nagkatawa a kasla awan aniaman iti kinunana.

Ngem nabainanen ni Arcadio, ket dinan matilmon ultimo ti pisukol ti innapuy nga adda iti bibigna. 

(x)

Malipatak kadi ti agsida iti Saluyot? Sungbatak met laeng? Saan! Gapu ta agbirok latta ti dilak iti nagalis a nateng nga addaan iti naisangsangayan nga imasna. Siak ti maikatlon a henerasion dagiti Ilocano idiay Mindanao, ngem kayatko man a kunaen daytoy: diak pulos nayadayo kadakayo, patpatgek a kabagiak, nupay itaak la a makaaddak ditoy amianan.

Kas mangeganyo, saan a sao dagiti T’boli, wenno Bisaya, wenno Tagalog ken Moro ti dilak, saan a ganggannaet. Iluko ti panagsaritak ta di inyadayo ti kapuonanmi ti amianan iti abagatan. Rinangtayannatayo ti bulan. Ti ipapanaw ket saan a pananglipat, mabalin a kunaen a panagdur-as.

Agyamanak unay iti panangawisyo kaniak kas naisangsangayan a bisita iti daytoy a fiesta ti Tamurong. Ngem saannak a nagsubli ditoy a kas bisita, addaak ditoy kas maysa nga anak ti daytoy a daga. Iti aramid, panunot ken dila, kayatko nga ibaga: Ilocanoak. A kas impasagepsep ni Apongko a Danilo.”

(Gibusna)

[6] O Naraniag A Bulan: nagkauna a kansion dagiti Ilocano

[7] ‘Ta Nagsaway a pin-tasmo: kanta dagiti nagkauna nga Ilocano