Footer

Labaw: Kamalig ti Gumil-La Union! (Maikadua a paset)

3. NAPINTAS NI MAMA – Sarita ni Dionisio C. Dacanay. Natiliw ti author ti biag ti maysa a pamilia nga aginnaddayo, adda iti Saudi. Wen, saan a nailaksid ken nagpaudi ni Ilokano iti taray ti panawen. Ti panawen a nakaiyuritan ti arapaap, sam-it ken pait, isem ken saibbek, ti maysa nga Overseas Filipino Worker. Ken kangrunaan ti amin, ti bunga a nagsagaba iti nakana unay a pannakaapekto.

Napintas ni Mama, ti paulo, a nakailadawan ti kinapintas ti maysa  nga  ina. Ina a nasapa a pinuros manipud iti sanga. Wenno nasapa a “nag-ot-otso” iti termino ti author. Napintas nga ina a saan a nakabael a simmango iti iliw ken sulisog ket sinapulna ti bara ti lasag iti sabali a lalaki.

No sapulen ti namsek a panangiladawan kadagiti karakter a managayat, narasi ken managpaliiw, ken liput, napintas ti pannakailadawanda kadaytoy a sarita.

Iti maysa a diskusion, dinamagda kaniak no umno kadi ti paulo. Ta kaano pay a nagbalin a napintas ti ina a maysa a mangliliput? Napaillekak. Kas maysa nga agan-analisar ken kritiko iti Literatura Ilokana, nasken nga inlawlawagko: saan a mapasamak ti maysa a liput no awan ti kinapintas. Adda koma ngarud dayta a liput no saan a napintas ti ina?

Agsipud ta napintas, inaremda ket napasamak ti liput. Ngem no kasla ubet ti pariok koma ti langa dayta nga ina, amangan no awan pay ti mayat a tumaliaw kenkuana ket di met mapasamak ti liput. Iti kinapintas, aniaman nga interpretasion ket umip-ipus no di man makisallabay latta ti liput.

Napintas ti ina, isuna laeng ta saanna a nabaelan nga imbalat ti sulisog. Ngem no di napintas ti ina, nalabit nga awan koma met ti sulisog.

Nasken a mabasa ti amin ti sarita tapno mahusgaan no apay a kuna ti author: “Oh, napintas ni Mama! ‘kasla bituen a natnag iti daga’!” Wen, napintas, nakapimpintas ni Mrs. Matilde Sudaquen, alias Tilde, alias Til, alias Tilling, ken addaan iti utek a tililing. Basaenyo.

 

4) NO NATIBKER TI PAKINAKEM – Sarita ni Dionisio C. Dacanay. Uray iti pamilia ni Ilokano, saan a nailaksid ti saan a panangayat dagiti dadakkel iti naikamang, lalo no daytoy ket nakurapay. Ngem, natibker ni agkabanuag nga Ilokano a sumango kadagiti allawig ti biag. Ammona a panunoten dagiti umno ken saan iti kanito ti rupir ti kalintegan ken kapanunotan.

Makainspirar kadagiti damo nga agpamilia iti panangbangon iti kabukbukodan nga umok. Inladawan ti author ti kinapateg ti pannakaawat dagiti nataengan nga asitgan ti agkasapulan. Nailadawan ti kultura ti “ammoyo” a talugading ni Ilokano iti panawen ti panagkasapulan. Adda pay dita a nairapit ti pammati a nasken ti ‘panaganglem a pangpaksiat kadagiti atros” ken dadduma  pay a ladawan iti nakail-Ilokano.

Wen, pudno la unay, ken sangkakuna, ken nagtaud dayta iti puso ni Ilokano no kunana: “’Ray bassit ti balay no pamuyaan, ken saan a sunggo ti  bumalay.”

Isu a kadagiti gumanat a mangrugi, mangrugida iti bassit, sadanto in-inut nga agpadakkel. Nailasag ni Ilokano a saan a  naparammag. Nailasag ni Ilokano nga ammona ti umuli iti agdan ket mangrugi iti baba.

Iti maysa kadagiti tema ti sarita, kunana man: “adda dagiti lakay a di makaawat iti biag, isuda dagiti ung-ong.” Ngem agkurno latta met ti lawi dagiti kawayan a dinalapus ti angin.

Iti kapamitlo a panangpabain ti ama ti manugang iti sango ti “pammigat”, kuna ti anak: ‘Tumutop kad’ ti sasawenyo, Amang…?” Ania ti mailadawantayo kadaytoy a linia wenno eksena? Daytoy ti rugi ti risiris ti sarita.

Inladawanna ti ama nga ung-ong, manugang a napakumbaba (ta di nagtimek), anak a natibker ken nadayaw ken nabileg ta ammona a timbengen ti riknana, nga isu ti ladawan ti napudpudno nga anak ti Ilokano: nabileg ken nadayaw.

Mabasa iti tumukno sadi langit a gura ti ama iti manugang kabayatan ti pannangan, ngem natanang-a-natangken ti sungbat ti anak, idinto a gagangay di matimtimek ti naikamang. Nupay adda kubuar a timmaud, awan ti kinadangkok a napasamak.

Anian a nagbaked a sarita. Nupay nagrisiris ti gura ken panagibales (ti ama), iti udina, maallangon met laeng daytoy babaen ti panagbalbaliw.

Ketdi, kas iti ugali ni Ilokano, isu man ti magurgura wenno pagibalsan, iti kaanoman, dinanto subadan iti gura ken panagibales. Ta narimrimbaw ti kinaimbag iti puso ni Ilokano. Daytoy kadagiti kapipintasan amin a nabasak a sarita ti author.

Dayta panagibales ti ama, ket maysa a nakakatkatawa a paset, ta mabalin a kunaen: “inrugi dagiti nagannak, ginibusan dagiti annak” a labistori.

Ow, madika pay dayta a kinabileg ti balabala ti sarita?

5) PANAGSUBLI ITI AWAY A NAGPANAWAN – Sarita ni Herminio C. Calica.

Anian a nagbaked a sarita. No sapsapulem ti makapnek ken makapikapik a panagiladawan (babaen ti naratibo a wagas), nasken a dimo liwayan a basaen daytoy a sarita. Maipapan iti panagsubli iti away kalpasan iti naunday a panawen. Away a pinanawan gapu iti nasaem a pannakasudak ti barukong.

Iti panagsubli, ginamgam ti bida a sapulen ti retaso ti pinanawanna a bagi ken ayat ngem napaay manen   ta natakuatanna ti agdadata a kinapudno nga adda met la gayam ti ayat ken ti bagina iti abayna, iti siudad.

Napintas ti pannakailaga ti determinasion a mamaglupos ti biag. Saan laeng a ti bida ti naglupos no di pay ti sangapurokan ken ti purok. A rumbeng laeng a napasamak. Napintas a sarita a mangipalagip iti ibabangon ken pannagna  manen kalpasan ti pannakaitublak.

Sarita a nasken a basaen ti tunggal mangipatpateg iti away. Nalaing nga agiladawan ti author. Nagsamay ti juxtaposing technique nga inaramatna, aggiddan a mailadawan ti panawen idi ken ita.  Maysa nga epektibo a comparison ken makapatik-ab. Dagiti laeng managimutektek iti aglawlaw ken panawenna ti makaisurat iti kastoy a tekniko.

Ta ania aya ti ayat a mabasa iti sarita? Nailawlawag a kastoy: “no daniwam ti bulan ken dagiti bituen, ayat dayta!” Anian a nagbaked a panangiladawan! Nalabit, iti pamaliiwan ken ni Ilokano, no agdandaniw daytoyen maipapan iti bulan ken bituen, ay, nainlab sika! mabalinmon a kunaen.  Isu a nalatak la unay dayta O, Naraniag A Bulan ta kansion dayta ti nainlab ken agrayo nga Ilokano. Dayta a figure of speech ken dadduma pay ti nangitag-ay ti sarita iti kalidad a naidumduma.

Panagsubli ti Away. Iti panagsubli ti bida, natakuatanna a sabalin ti lubongna; awanen iti away ti ayat nga agpaay kenkuana no di adda iti siudad a pinanawanna.

Isu a kuna ti maysa a di am-ammo: “Rummuarka iti pagbaludan ni Napalabas tapno makaunegka iti wayawaya ni Agdama.” Napintas la unay a figure of speech personification a parupa ti sarita nga isu metten ti temana.

Nga isu ti nagtarayan ti sarita. Gapu iti nagulib nga ayat, rimmuar ti bida iti pagbaludan ti sanaang ket sinapulna ti wayawaya ni agdama. Saan laeng a nawayawayaan iti pannakaibaludna iti sanaang no di pay nasarakanna ti masakbayanna ket nagsubli manen iti away a kas nagballigi, iti panagsublina, sabalin ti langa ti lugar, kas kenkuana, a naglupos ti biagna.

Natakuatanna a sabalin ti lubongna, sabalin ti ayatna, addada aminen iti siudad. Basaenyo.

(Adda tuloyna)

Comments are closed.