Footer

Panagbalbaliw ti pagsasao wenno kinasiasino nga Ilokano? (Maudi a paset)

Narigat a supiaten ti sabali a mapalpaliiw – malasin ti pannakaibelleng ti maysa a sao nga Ilokano ken ti pannakasukatna iti sao a “naggapu iti ruar”. Makita daytoy no adda sigsigud nga Ilokano a sao ngem aramaten ketdi ti sao nga innala manipud iti sabali a pagsasao. Intedkon ti sumagmamano a pagarigan. Ti Ilokano ken ti sabali a pagsasao dagiti pagpilian ditoy – saan a dua a sabali/ganggannaet a pagsasao (dagitoy ti pagpilian no “panagtawid” ti pagsasaritaan). Ditoy, mabaybay-an ti Ilokano ket masukatan babaen iti sao a tinulad iti sabali a pagsasao.

Ti nangnangruna a lawlawagan ken sungbatan, isu daytoy: Ania ti pangibatayan iti panagpili iti sao a pangipeksa iti kapanunotan, rikna, nakem, banag, wenno pasamak? Iti pannirigko, ti sungbat iti daytoy a saludsod mailatakna no kasano ti panangipateg ken panangilala ti kina-Ilokano. Ibain ngata ta nanumnumo ti Ilokano ngem iti sabali a pagsasao? Wenno, itangsit ti kinasiasino nga Ilokano? Natantan-ok wenno naaw-aweng ngata ti “address” ngem iti “taeng”; kasta metten ti “kada” ngem iti “tunggal”; ti “agad” ngem iti “dagus”? (Maisigpitko ditoy nga iti saan a mabayag, adunto ngata dagiti sao nga aggapu iti Insik. Rumangrangen ti pannakilangenlangen ti Zhong Guo [China] iti sangalubongan. Mabalinto ngata nga aramaten ti “yuanzhou” [–WhT] no “sangalikusan” ti kayat a sawen? Madaraposko laeng daytoy.) Saan a nalaka nga itudo ti maysa wenno dua laeng a mangiturong iti daytoy a panagpili. Ngem ti pagdas-alanna isu met laeng nga isu: ti panangsukat wenno panangisaup ti Ilokano a sao iti sao nga innala manipud iti sabali a pagsasao. Daytoy ngata ti matakuatan no sirmataen no apay, ken kasano, a madama nga agbalbalbaliw ti kabukbukodan a pagsasao.

Inaldaw-aldaw a Panag-”Ilokano”

Ngem no itultuloy ti turongen dagitoy a panagbalbaliw, addanto ngata panawen nga awanton ti matidda nga Ilokano – malaksid kadagiti “nag-”, “-in-”, “-en”, ken dadduma pay? “Nag-lecture-ak.” (Ti mapukaw: “Nangisuroak.”); “R-in-research-mi.” (“Sinukisokmi [inadalmi].” “In-investigate-da.” (“Pinalutpotda [inusigda].”) “Dalian mo!” [adda natidda nga Ilokano iti daytoy?] (“Darsem!”). No madanon daytoy a kasasaad, dagitinto ngata natidda a sao ti “narabaw nga Ilokano”, ta dagitinto nabaybay-an ket naibellengen a sao ti makuna a “nauneg nga Ilokano”. No saanen a maaramat (“ma-usar” wenno “ma-use”?) ti maysa a balikas, agpukawto – agbalinto a “nauneg” ta nagaburanton iti saan a pannakawatwat (“pannaka-practice” wenno “pannaka-practicar”?). No addan sigsigud a sao nga Ilokano, tunggal pilien ti tinulad a sao manipud iti sabali a pagsasao, adda maikur-ay a daga a mangikali iti pagsasao nga Ilokano. Adda kadi sabali a wagas a pannakaikalina? In-inut ti gagangayen a panagbalbaliw ti maysa a pagsasao. Saan ngata a kastoy ti pannakapukaw ti panagsurat a Babayin? Addanto pay ngata mapukaw a kurkur-it iti kur-itan. Masapulto ngata laengen ti pumidot iti sao iti sabali a pagsasao tapno irigpinan ti “pirgis” nga Ilokano. No palpalausan ti agsirmata, kasla ang-angaw daytoy a pagtungpalan. Ngem, dinto la mamin-ano, saan a rabrabaken ta mabalin a mapasamak daytoy.

No ipan ti maysa nga uged a kas pagsaadan ti maysa a pagsasao a madama nga agbalbalbaliw, mabalin a sirmataen ti “pirpirgis laengen ti natidda” iti maysa nga ungto daytoy nga uged, ket ti “sigsigud laeng, awan a pulos ti mailalaok a sao” iti sabali nga ungto. Agsinnungat dagitoy dua nga ungto. Maysa met a saan a malibak daytoy: gagangay nga adda dagiti sao a saanen a maar-aramat (“obsolete” – gapu ngata ta nasukatan, nagaburanen), wenno saandan nga ipeksa ti kapanunotan/rikna nga impeksada iti napalabas a panawen. Adu dagiti pagsasao a naglasat iti daytoy. “Nauneg” kadi ti “classical”? Ania ti paggidiatan ti “nauneg” ken ti “kadaanan”? “Nalipatanen”? No anianto ti pagbalinan ti Ilokano ken ti pagsaadanna bayat ti panagpallayogna iti pagbaetan dagitoy dua nga ungto (“nasukatanen” ken ti “nakaisigudan laeng”), adda daytoy a pangngeddeng iti nakem dagiti Ilokano. Iti pagtengngaan daytoy nga uged ti kadakkelan ti pannakabalinna a mapaspasamak.

Addanto latta pamay-an tapno maipeksada ti rikna wenno kapanunotanda. Iti ungto ti “nakaisigudan laeng”, mabalin a saan a maungpot ti panangipalawag ti kayat a sawen ta dakkel ti dimmur-asan ti panagbiagen (ania ti “computer”, “Internet”). Makautoy ti dumngeg wenno agbasa. Saan ngata a pastreken dagiti adu a bambanag “iti ruar ti beddeng” uray no mabalin nga adalen ken makaidur-as ti panagbiag? Iti ungto ti “nasukatanen”, saan a pakadanagan ti panangipeksa ti rikna wenno kapanunotan. Ilokanonto pay laeng dagiti Ilokano ta dagiti ugalida, dagiti panagnaknakem ken panagtigtignayda ipakitadanto pay laeng ti kina-Ilokanoda. Makunanto ngata daytoy maipanggep iti pagsasaoda? Adda pannakabalinna a bimmabanto ti panangitangsit ti Samtoy?

Dua nga ungto; dua nga agsinnalip a pagturongan – agsupadi a pakaitutopan ti panangaramat ti pagsasao. Ngem dagiti ungto aggargarawda. Ti pagbeddenganda saan a sisisimpa, no di ketdi agalis-alis. No kuna a “sigsigud”, masaludsod: manipud idi kaano? Mano a gasut a tawen nga inaar-aramat dagiti Ilokano tapno mabigbig a “sigsigud ken kabukbukodan”? Ket no kuna a “tinulad” (babaen ti panangtawid wenno iti panangilaok [wenno panangsukat]), saan kadi a digitoy met laeng a sao ti mabalin a makunanto a “sigsigud ken kabukbukodan” no agbaybayagto ti pannakaar-aramatda a kas Ilokano? Tunggal ag-Ilokano dagiti Ilokano, mabalin nga iyakarda, mabalin met a pagyanenda, ti pagbeddengan dagiti dua nga ungto.

Saan a malibasan daytoy a kababalin ti nainkagimonan a panagbiag: ti pagdadagupan dagiti gunay ti tunggal maysa ket isu ti mangbukel ti kunaen a nainkagimongan. Kastoy dagiti sanguen ken risuten iti inaldaw-aldaw a panagsao, panagsurat, pannakilangenlangen. Iti panangaramat ti kunaen a kaaduan[?] dagiti Ilokano, kastoy ti matamtaming: kasano ken apay a mataginayon ti pagsasao ken ti payen kinasiasino nga Ilokano? Ikagumaan kadi ti panagtultuloy ti kina-Ilokano?


Dagiti Nainaganan:

Comments are closed.