Footer

Ti apuy (Umuna a paset)

“SIAKON, ‘nang,” kuna ni Filipinas, agedad iti sangapulo ket dua, ket naannad ti pamudawen a kanawanna a kimmaut iti bulsa ti sabongan a daster ni Armida. Nairuar ti disposable lighter.

Nakiras. Naipidua.

Iniseman ti ina ‘toy inaunaanna a naglaglagto ken nagsigsigking itan a nangkamang iti pempen dagiti nagango a ruot, bulbulong ti saba ken nagango a bulbulong ken ruting ti kaimito ken abokado. Inalikumkom nga immuna ti ubing ti asul a dasterna, nagmasngaad, nangiras, sana insunel ti apuy.

Di maawatan ni Armida no apay a nagtibbayo iti panangmatmatna iti panagdilpadilpat ti apuy.

“Panawamon,” kinunana.

“Amangan no agiddep, ‘nang…”

“Saan, adda yabayab…”

Tinaliaw ni Armida ti panangurnos ni Junjun, agtawen iti sangapulo, ken Hannah Louise, agtawen iti walo, kadagiti binuras ni Lando nga asawana a bunga ti langka. Inisemanna ni Lando, a monumento ti kinabileg ti bagina: nupay pamandeken, nasabang ti nakaidakniran dagiti natitibker a masmasel. Nalukmeg ti petaka ni Armida iti kita ni Lando kadagiti mulada nga orens ken ti pannakitegged ti asawana kadagiti agminminas iti balitok. Nakabalayda iti dos grados a tinabla.

“Sayaatenyo nga urnosen ta umay no bigat dagiti agangkat kadagiti orens! Iramantayonton dagita!” impatigmaan ni Lando kadagiti annakna.

Naisurot ni Armida ken ni Lando a nangtangad iti asul a langit iti dayta pasadon alas dies iti agsapa. “Nagbaran ti panawen…”

“Adda manen ti peste, saan a mabugawbugaw…!” nagngayemngem ni Lando idi mataldiapanna ti kali.

“Ania la unayen aya ti paggugustona ditoy purok?”

“Naluklukmeg dagiti piek dagiti pamusiantayo ngem kadagiti sabali a barangay,” inrason ni Armida.

Nababa ti ampayag ti kali ket kunam la no adda sisiimenna ta nakadumog daytoy. Nabara ti sang-aw ti daga.

Nataldiapan ni Armida iti amianan a layang dagiti agiinnuna a piek a simmalipengpeng ken simmirok iti payak ti nagkul-ob a pamusian.

Nagsabat dagiti matada ken ni Lando.

“Ikanawayo ida. Bugiawenyo dayta a peste, Junjun!”

“Apay a naglemmeng dagiti piek iti sirok ti payak ni nanangda, ‘nang?” ginuyod ni Hannah Louise ti sabongan a dasterna.

“Tapno lemmenganda dayta kali a sumippayot kadakuada.”

“Ket no agpilit ti kali a mangsippayot kadakuada?” binagi met ni Filipinas.

“Makiranget ti ina. Bugawenyon.”

Nabuak ti paris a kalapati a taraken ni Filipinas a nagbatay iti sanga ti nalayog a sagat iti panagallangogang ti bugiaw dagiti tallo nga annak. Siniputan ni Armida ti panglabbagaen a kalapati a kababaan iti tayab nga aglikuslikos, sa nagdisso daytoy iti kanigid nga abagana, binay-anna laeng ta aramidna dayta. Idi dina masarakan no sadino ti tinurong ti puraw a kalapati, tinaldiapannan ti dumakdakkel nga apuy.

Nagbaw-ing iti kanigid iti lima a deppa iti kaadayona ket minirana dagiti naintar a tiniklis ti seedless orange a kabburasda a sangapamilia. Pinug-awanna ti barukongna. Karkarna ti dagaang ita a kalgaw ti 2005. Idi nagsabat dagiti matada, inisemanna ni Lando a mangpaypaypay iti payabyab ti nasabang ken labus a barukong daytoy.

Agkataytayagda a dua iti lima a kadapan ken lima pulgada.

Iti Barangay Didipio a lugarda, mararaem ni Lando. Nalawa ti paniriganna iti biag. Pasaray makitaripnong daytoy kadagiti panglakayen.

“Ania daydiay…?” kinuna ni Lando ket napataliawda a dua iti kakaykaywan iti laud. Makakullayaw nga ungor! Sinaruno pay ti sabali nga ungor.

Agpagungganen dagiti ungor. Iti tangatang, napartak dagiti nagduduma a billit nga umadayo iti kabakiran a yan dagiti ungor; no sadino ti inda pagbatayan, saan a mabatok ti utek ni Armida.

“Chainsaw…” naiyesngaw ni Armida.

“Rugiandan…!” nagrupanget ni Lando, nagtupa dagiti sangina ket nairteng ti danog ti nalukot a kanawan a gemgem a nagdisso iti kannigid a dakulap. Inawid ni Armida dagiti tallo nga annakna.

Ammo ni Armida dagitoy: 1989 idi nagsurbey dagiti ganggannaet ket naamirisda nga adu ti deposito ti balitok, gambang, alkaline intrusive iti ili ti Kasibu. 1994 idi inaprobaran ti gobierno ti lisensia dagiti ganggannaet nga agminas babaen iti Financial Technical Assistance Agreement. Naited kadagiti ganggannaet a minasenda ti 37,000 nga ektaria iti ili ti Kasibu ken iti paset ti probinsia ti Quirino. Agdagup iti 765 nga ektaria nga open pit mining ti panggep dagiti ganggannaet nga aramiden iti tengnga ti Barangay Didipio iti yan dagiti nasurok a duapulo nga usok dagiti pocket miners.

(Adda tuloyna)