Footer

Ti Bagi ken ti ugali

PAGSASAO: Agbaliw man ti bagi, saan la ket ti ugali.

Literal a pagsasao, kailian. Direkta ti kayatna a sawen a saan nga ibuksilan pay. Nalawag a kas iti kumanagkag a kabus a bulan.  

No sumeksek iti mugingko daytoy a pagsasao, kailian, malagipko met ti maysa a pagteng ti biag a diakto malipatan. Ti pakasaritaan ni Idang.

Sadiay nasulinek a barangay ti Sual, iti Western Pangasinan a di pay dinanon ti kuriente wenno moderno a panagbiag, adda maysa a balasang, napugot, siempre, ta ania ngarud ket panagkalap ken panagtalon laeng ti pagsapulan ditoy a lugar. Isu nga adu dagiti padana nga agtutubo iti sumrek a katulong, agtagilako wenno ania la ditan a trabaho iti Manila, Baguio wenno Dagupan.

Naemma ni Idang. Nadayaw. Saan a nalastog. Di paatiw ta nupay kayumanggi, kasla Bombay ti pintasna.

Nakastrek a katulong iti Manila. Tallo a tawen ti napalabas, nagsubli iti barangay.

Ngem, nagbaliwen ni Idang. Pati naganna, nagbaliw payen, Armie. Manipud iti Armida. Duyokenna iti kusilap ti asinoman a mangawag kenkuana iti Idang. Uray ti inana ken kakabsatna, ket makasalugsog ti kusilapna no maawagan iti Idang. Ngamin, ti dati a lenned a kudilna, kumanagkagen a kabus ita! Saanen a Bombay ti beautyna, no di ket Mexicana con Polinesia. Nakow, di nagpabatubat dagiti babbaro  nga umarog kenkuana: madamdamanton ta sellem, madamdamanton ta sigay, bay-am ta bantak, agurayka palaoy, inton bigaten (di maungpot) ti panagbulibul, bay-am ta arado. Ti nasken ket ni Idang, este, Armie. Nasken nga ipalapal ni ayat, bareng no maisalat. Dagitoy ti nangbalud iti muging dagiti babbaro iti barangay ken iti kabangibang.

Ngem, nadismaya amin dagitoy a babbaro. Saan laengen a ti nagan ni Idang ti nagbaliw, nalipatanna metten ti agsao iti Iloko ken Pangalatok! Naglaok a Pangalatok ken Iloko ti sao ditoy, depende iti pannakisaom iti maysa a tao. Agtagatagalogen ni Idang. Siempreta Manilenia kano met. No maminsan, laokanna iti tiritir nga Ingles.

Nangaton dagiti ramayna nga agkames iti aragan, pallippa, arosip, tungdol, pokpoklo, kulotkulot ken balballulang. Dinan ammo ti agsudak kadagiti tangrib iti kusileng, susuktoen, susong-balasang, pusapusa, takudog ken tirem kabkabayo. Dina ammon ti agrugkit iti kappo, bukawil, bayyat, tukmem, gerretan. Dina metten ammo ti agbatok (iti ababaw) iti panapana, maratangtang, badongbadong, susong-baboy, kalwit ken mellet (mother pearl). Nalipatanna ti nakayanakanna a daga iti las-ud laeng ti tallo a tawen. Idinto a dagitoy ti inaldaw nga aramidna idi di pay nagpa-Manila.

“Anak na lasi ka, mangbain ka la met!” inkusilap ni kumanderko, a kayatna a sawen, agbain koma ken agparbeng ni Idang, este, Armie iti inna ar-aramiden.

“Wala akong magagawa, tiyang, malilimutin kasi ako,” kunana met.

“Ninam, agin-aginka, katulongkanto met laeng!” impir-ak ni misis. Ket imlek datao iti nalimed.

Idi adda agpabaili iti kabangibang a sitio, naawis ni Armie. Baili ti termino ti pasala idtoy a lugar.

“Nakow, di ako marunong magtalaytay ng tambak, eh,” kunana ketdin!

Ngem, napan met laeng. Katurodan, talon ken pupokan ti pagnaan. Gapu ta nagsapatos iti high heel, naitibkol iti tambak ket nablo ta naruspingki ti kanigid a sakana!

Dita a nakatkatawaan. Lastog ngamin ket.

Idi agsubli iti Manila awan a pulos ti nangitulod kenkuana, idinto ta ugali ditoy ti mangitulod iti asinoman nga umadayo iti lugar, lalo kadagiti nataengan tapno palagipanda iti nasayaat a sursuro ken ugali ti umadayo.

Ngem napaay dagiti nataengan iti pammalakadda idi damo. Simmangpet ketdi a kasungani ti inda inyadal. Pimmintas nga agpayso, pimmangit met ti ugalina.

Agbaliw man ti bagi, saan la ket ti ugali.

Okey ngarud, kailian, sapay koma ta awanen ti sabali pay nga Idang wenno Armie a maitulad.

Ala ngarud, babayu!