Footer

Aldaw ti Wayawaya: Hunio 12 wenno Hulio 4?

Ania ti husto nga aldaw ti wayawaya, Hunio 12 wenno Hulio 4?

Agingga ita, dakkel pay laeng a pagsisinnupiatan dagiti historiador daytoy iti baet nga uppat a pulo ket tallon a tawen ti napalabas manipud pinirmaan daydi nag-Presidente Diosdado Macapagal ti linteg a nangiyalis iti aldaw ti wayawaya manipud iti Hulio 4 iti Hunio 12.

Maipalagip a Hulio 4 ti sinelselebraran ti pagilian nga Aldaw ti Wayawaya idi sakbay a nagpresidente ni Diosdado Macapagal.

Ngem naiyalis ti panangselebrar iti Aldaw ti Wayawaya iti Hunio 12 babaen ti Republic Act No. 4166 a pinirmaan ni Presidente Diosdado Macapagal idi August 4, 1964 ken sinaksian dagiti annak dagiti pasado a presidente ti pagilian a kas kada Carmen Melencio-Aguinaldo, Manuel Quezon Jr., Maria Osmeña-Charnley, Gerardo Roxas, Tomas Quirino, dagiti dua nga anak ti presidente, da Arturo ken Diosdado, Jr..

Tapno awan iti tumaud a riri, naideklara met a Republic Day ti Hulio 4, ti aldaw a pannakaiproklamar ti pagilian a kas maysa a republika ken maysa a nawaya a nasion.

Adu idi ti saan a mangayat iti Hunio 12 a a panangselebrar iti Aldaw ti Wayawaya. Risiris dagiti historiador iti daytoy a petsa.

Adda dagiti historiador a nangkuestion iti Hunio 12 nga aldaw ti wayawaya. Kunada a saan a nawayawayaan ti pagilian iti rebolusionario a gobierno ni Aguinaldo. Saan kano a dayta a petsa ti umisu nga aldaw a panangideklara ni Emilio Aguinaldo iti Aldaw ti Wayawaya idi 1898 agsipud ta idi laeng Hunio 23, 1898 ti pannakaipasdek ti revolutionary government. Maysa pay, saan a rinatipikaran dagiti umili ti Malolos Constitution. Tinudingan pay ketdi ni Aguinaldo ti bukodna a bagi a kas pangulo. Kasla bimmagtin iti palangka nga inna tinugawan.

Kuna pay dagiti historiador nga awan uray maysa a nasion a nangbigbig iti revolutionary government ni Aguinaldo ket saan ngarud a naan-anay a  nasion gapu ta saan a binigbig ti lubong.

Nalaokan ketdi iti saan a nasayaat a pakasaritaan ti revolutionary government ni Aguinaldo agsipud iti pannakapapatay dagiti padana a rebolusionario nga agregget iti pannakawayawaya ti pagilian a kas kada Katipunan founder Andres Bonifacio, ti kabsatna ken kakaduada ken ti nalaing a heneral iti rebolusion, ni Antonio Luna. Ladawan iti kinamanagimbubukod iti dayaw ti pannakaiwalin da Bonifacio, Luna ken dadduma pay a lider dagitoy, kuna dagiti historiador.

Madakamat pay ditoy nga idi damo a pannakaselebrar ti Hunio 12 a kas aldaw ti wayawaya, mapapati a kiniddaw pay ni Aguinaldo a maaddaan iti batonlagip iti abay ni Rizal iti Luneta. Ngem kinaykayat ti Presidente iti nagulimek itoy a banag.

Ti serie a yaalsa ti kakaisuna laeng a signipikante a pagteng iti Hunio 12. Ngem uray sakbay daytoy, adun ti yaalsa a napasamak. Saan met a daytoy a petsa ti rugi ti yaalsa. No yaalsa met laeng ti pagsasaritaan, apay a saan nga Abril 27, 1521, ti aldaw ti rupak iti Mactan a panangpatay ni Lapulapu ken ni Magellan?

Dagitoy dagiti dadduma a naisingasing nga aldaw ti wayawaya:

1) Hulio 7, 1892 a pannakabuangay ti Katipunan

2) Abril 10, 1895, ti “First Cry of Philippine Independence” a napasamak sadiay Montalban, Rizal

3) Ti petsa iti umuna a ranget ti Katipunan sadiay Pasong Tamo a nakatayan ti 3,000 a soldado

4) Agosto 30, 1896, ti Battle of Pinaglabanan

5) Septiembre 2, 1896, ti yaalsa  ni Mariano Llanera ken 2,000 a pasurotna.

6) Ken adu pay a yaalsa iti probinsia, a saan a taliawen dagiti nalaing a historiador iti ethnocentrism

“Idiam pay ti agtignay, apo Presidente, nasken ti nainget a panagadal maipapan itoy,” balakad idi ni Press Secretary Rufino Hechanova ken ni Pres. Macapagal. Ngem di dimngeg ti Presidente. Kiniddawna ketdi ti kapanunotan ti legal adviserna, ni Juan Cancio. “Wen, apo, selebrarantayo ti July 4 a kas holiday ken Independence Day. Kas Presidente nga addaan iti kakaisuna a karbengan nga agideklara iti holiday, mabalin met nga ideklaram ti June 12 a kas holiday ken igiddan a selebraran ti Independence Day.”

 Ket pinirmaan ni Presidente Diosdado Macapagal idi Agosto 4, 1964 ti Republic Act No. 4166 a mangideklara iti Hunio 12 a kas Aldaw ti Wayawaya.

Idi naideklara ti Hulio 4 nga Aldaw ti Wayawaya ti Filipinas,  binigbig ti lubong ti pagilian a kas maysa a nasion iti panangidaulo ni  Presidente Roxas. Daytoyen ti pudpudno a panagwaywayas.

Iti sabali a bangir, awan ti nasion a nangbigbig iti revolutionary government ni Aguinaldo a naipasdek idi Hunio 12,  saan a rinatipikaran dagiti umili ti konstitutionna; ken impatakder ni Aguinaldo ti bukodna a bagi a kas presidente.

No usigen a nalaing ti signipikante ti Hunio12 ken Hulio 4, umno kadi a selebraran ti immuna a kas Independence Day?

Kas sinaguday ti 1898 Treaty of Paris, nagsapata dagiti (kaaduan a dadaulo) ti Filipinas iti America. Ngarud, naikumit ti soberenia ti pagilian iti America,  nagbalin ti pagilian a sakup ti America. Sa la naisubli ti soberenia ti pagilian idi Hulio 4, 1946, ti aldaw a pannakaideklara ti panagwaywayasna a pagilian.

Kalpasan ti Hulio 4, 1946, nagwayasen ti pagilian ken binigbig ti lubong; banag a di napasamak iti panawen a pannakaliput-pannakapapatay dagiti maingel ken pudpudno a rebolusionario nga agay-ayat iti ili, ni Andres Bonifacio, ti kabsatna, ken ni Gen. Antonio Luna. Saan a napasamak ti wayawaya idi panawen dagiti mangliliput a Macabebe Scout ti Pampanga….

Iti ababa a palawag: madama pay laeng ti gubat idi Hunio 12, isu nga awan pay ti wayawaya. Idi Hulio 4, awanen ti gubat, isu a peace time…! #

Comments are closed.