Footer

Ti burburtia ti biag ken dagiti mabisin a tanem

NABARINGKUAS. Nagdadarandan ti panagangesna. Angin ti natilmonna. Immuna a nagdisso dagiti narakab a dapanna iti datar. Kanigid ti nangarikap ti kasapuego iti rabaw ti lamesita a kawayan. Nangiras.

Ginaw-atna ti naibotelia a danum kalpasan a linawagan ti lampara ti sipi. Nangitangad. Nagduaanna ti nanglidlid idi nabang-aran.

Kapamitlon a natagtagainepna daytoy nga eksena. Apay nga agsublisubli? Maysa kadi a partaan? dinamagna iti bagina. Ti tagainep ket tagainep, kabaliktad kano pay ti mapasamak, kunkunada, kunana met laeng iti bagina.

Nagsakuntip. Binuyana ni baketna a nargaan iti turog. Kinuyegyeganna ti lam-ek ket kinarawana ti ules a sabongan iti kusayan. Pinuyotanna ti lampara. Inlak-amnan nga inulsan ni baketna. Iti pattapattana, apaglikig pay laeng ti parbangon.

Insubli ti mugingna ti nabaneg ken natayag a lalaki iti tagainepna. Dina mairupaan no asino daytoy nangisarwag iti nakadadakkel a tabukol iti teppang ti derraas, ngem saan nga ikan ti tinabukolanna no di ket tattao: nabarbartek,  agraragsak, maul-ulaw. Dina  maawatan ti buya ken kaipapanan daytoy, a kas iti saan met a pannakaawat ni baketna iti panggepna…

AGSAPA. Binang-esan ni Santos Sandoval ti ayamuom dagiti aglungsoten nga aragan ken kaykayo ken rutruting ken lamlamen a naidaknir iti puraw a kadaratan ti agung-ungor a Lingayen Gulf. Nakamattider iti igid ti alad a burrarawit ta kalkalpasna a nagpatorayok. Kinuyegyeganna ti lam-ek a patauden ti napigsa nga angin ken ti lamiis nga agtaud iti gulpo. Naipigket dagiti paningkitenna iti kuntirad a Bantay Akasha iti daya — bantay a puro — ta kimmuronan ti sumingsingising nga init a nangisaknap iti bimmalitok a raya kadagiti nagburak a dalluyon iti katangriban iti abagatan; iti puraw a kadaratan a sanguen ti purok a binukel ti sangapulo ket uppat a kalapaw; iti deppa dagiti kanatengan ken nagkalaegan a bangkag nga agtunged iti kapan-awan a katurodan iti lauden ti purok; kadagiti tuktok dagiti niog ken dagiti logo ken dagiti kamantiris a yan dagiti manarawitwit ken agalis-alis a billit-balay. Iti pagtaktakderanna, ti imatangna ket inagaw itan ti taptapuyaw nga umat-atras, nagsalog iti nganga ti bimmalisungsong a balay ket limmumlomen daytoy; iti tallo a pulgada a kaadayo, napartak ti bassit ken nangisit a kuton, ket sakbay a nakapanunot ni Santos iti aramidenna, nagballigin ti palab-og dagiti nasikap — ti nakanganga ken mabisin a tanem!

“Kuripot!” Mabalin a pagibitinan iti hanger ti kaatiddog ti subsob ni Landa. Petpet ti kanawan daytoy ti kallip-akna a lima a kanawi ti marunggay ken uggot ti saluyot nga idengdengna no madamdama ken sagpawanna iti insarabasab nga ikuran.

“Pangalaam…?”

“’Ti dulin a!”

Minulagatan ni Santos ti panangiwang-it ni Landa ti nasileng ken pagatsiket a buokna. Adtoy manen ti kayaw a lung-ay: kas iti aggigiddan ken agsusurot a lung-ay dagiti pan-aw iti katurodan iti lauden ti purok no ay-ayamen ti pul-oy; kas iti iniin dagiti sibitsibit ken bilog a nagidog iti barukong ti baybay; immal-o ti pammagi iti kayumanggi a kudil ken agkataytayagda nga agassawa iti lima a kadapan ken walo a pulgada; ngem di makita ni Santos ita ti raniag ti agsapa kadagiti mata ni Landa.

“Pagtalon daydiay…” Ti tallopulo a ribu a pisos ti kayat a sawen ni baketna: ti nangisukatanna iti doliar nga impaw-it ti manangna a nars sadiay Texas. Nayon ti urnongna a nagkalkalap.

“Datayo laeng ti di agsagana?”

“Tulongamton da tatang ken nanang! Agsaganada met, di umallatiwtayonton, a, kapuymon …”

“Uray no burias no ‘su!”

Di nakatimek.

Timmallikud ni baketna. Minatmatan ni Santos dagiti nakanganga ken mabisin a tanem a naidaknir iti igid ti alad. Inukasna ti nauneg a sennaay iti nasabang ken labus a barukongna.

“Iti rigat ti biag ita, nasken nga agpraktikalka. Liklikan dagiti awan kaes-eskanna a paggastosan. Saan a pinidut ni manangko ti tulongna kadata no di ket nagling-etan ken nagpuyatanna,” impakamakam ni Santos iti likudan ni Landa a nangkamang ti kalapaw: ikaykayab ti puyupoy ti sabongan a daster ket bimmalkat ti narakab a patong; agalibungabong ti darat kadagiti askawna; nakugtaran ti awan basolna a berde a lata ti sardinas nga ay-ayamen itay ni Blackie; nagikkis a nagtangep ti nipa a bulong ti ridaw ti kusina; madamdama pay, nakirat dagiti kaldero ken kaserola.

Minisuotan ni Santos dagiti agkaiwara ken nakanganga ken mabisin a tanem. Naikamang ditoy Brgy. San Simon. Iti panagpiesta ti purokda, agpunsion amin a bumalay; mangan ken uminum iti arak agingga iti kaykayatda dagiti sangaili; daytoy ti namaglatak iti San Simon; isuna laeng ta nagtaud dagiti ginastos iti payb siks ni Punjabi a Bombay, nga isunto ti ikalapan ken irikan dagiti pumurok. Napaliiw ni Santos daytoy: lima nga aldaw sakbay ti piesta, yawayen ni Punjabi iti purok dagiti imported a makan ken arak ken sigarilio; mauyotan ti amin nga umutang; mapaapalan ni agkitakit agingga iti ikideman ti panagpirmana…

Imbaw-ing ni Santos ti panagkitana iti kasla kinapasan a baybay, ket simmeksek iti mugingna ti sabangan: no kadawel ti baybay, adu dagiti pangen iti karayan a nangliklik iti unget ti baybay.

Nagkaiskuelaanda ken ni Landa sadiay University of Pangasinan iti BS in Social Works. Inaremna. Nagkinnaawatanda. Dida nasuba ti pegges ti agus ti karayo iti kanayon a panagpallailangda iti sumipnget sadiay Bonoan Blue Beach ket nagasawada a dida naturpos ti kursoda.

Iti kanawan nga inyabaga ni Santos ti tabukol a pinidutna iti rabaw ti alsong a kayo iti sirok ti madre kakaw iti sango ti kalapawda kalpasan nga imbarikesna ti alat. Iti panangbalkot kenkuana ti bimmalitok a raya ti sumingsingising, nagminar ti dimmalem a kudil dagiti nabisked a masel a pinakidser dagiti bangkag ken talon, ti karayan ken ti baybay iti ilida a San Fabian. Nagpaamianan dagiti naimarka a tugotna. Iti kanigid, nakigiddan ti nawasnay nga immaratiddog nga anniniwan. Immanges iti nauneg ken nagkidem, ket sinapulna iti sintidona ti eksena iti tagainepna – ti lalaki a nangisarwag iti tabukolna iti teppang ti derraas: napinget nga agguyod ken awanan sawir…

No maminsan dumteng dagiti burburtia ti biag. Dumteng lattan dagiti buya a kunam la no agpaypayso ken di masinuo no buya iti masakbayan wenno paltiing. Datdatlag a talaga ti lubong ket dagiti nakaibuksil kadagiti burburtia ti biag ti nakakali iti sangaburnay a balitok iti ungto ti bullalayaw.

(Adda tuloyna)