Footer

Ti burburtia ti biag ken dagiti mabisin a tanem (Tuloyna)

NARANAANNA ti pangen dagiti ikuran ken sisiaw. Napno ti dakkel nga alatna. Uppat a dawis ti inubonna iti pan-aw ken adda pay dagiti imbulsana iti putotna. Nanglinteg iti kapan-awan iti panagawidna, ta kumamang dayta iti katurodan a lauden ti purok.  “Sangabote a suka ken ti supli, ‘diay manalapi a betsin,” dimmagas iti garreta ni Manang Precing nga inaunaan da Landa iti tallo nga agkakabsat, “alaem met daytoy naubon ta imbag la nga isigangmo.”

“Ay, agyamanak, ading. Husto la unay, ta pampanunotek no ania manen ti sidaen a pangaldawan,”  inyawat ni Manang Precing ti naisupot a suka ken betsin.

“Bagik ti tallo a kuatro kantosen, kayong!” intung-ed pay ni Erning Kurad a kasinsin ni Landa. Uksob ken nakaputot iti maong ken agngarngariet-agpiwis a mangitirtiritir iti nasikkil ken aglatlati a barut a dawis ti nagsat a bulong ti sinelasna a nakusnawen a nalabaga ken addaan iti kasla kadakkel ti piso a lussok iti mukod.

“He, salbagka met a Kurad!”

“Apay manen manang Precing? Siak man ngatan ti nakitamon!”

“Losngim pay! Makagatangka iti tallo a kuatro kantos ngem dika makagatang iti sinelasmo! Ne, kitaem man, dakdakkel pay ti abut dayta mukodnan ngem ti mata ti nuang!”

“Antigo daytoy, manang, kunam sa!”

“Dayta rasonmo ti antigo nga awan balorna!”

Inellekanda ti agkurad iti teltelna.

Pito a sisiaw, sangapulo nga ikuran ken tallo a diwal a kasla putan ti kumpay ti intedna a pulotan dagiti tallo a lallaki iti purok; umaduda pay no madamdama iti papag iti sirok ti dakkel ken narukbos a madre kakaw iti sanguanan ti tiangge ni Manang Precing iti mukod ti turod iti lauden ti purok. No agung-unget ti baybay ken di makakalap dagiti kapurokanna a lallaki, aginumda iti arak nga agmalmalem ken yutangda ti sumaruno a makalapanda.

Natalged dagiti nalapad ken labus a dapan a nangtalunton kadagiti kabakbakaan a tambak ti kabingkolan. Mariknan ni Santos ti sippit ti init ket binang-esanna ti anglem ti mapupuoran a garami. Tinangadna dagiti tallo nga agam-ampayag a kali a nagpalaud a nalabit tuparenda dagiti inektaria a pupokan ti bangus iti makinlaud a barangay. Tuparenna ti kanatengan.

“Agsibog datao, pari!” Ni Nilda a bassit ngem naparagsit a nagbitbit iti dua a timba a danum a nalabit sinakdona iti jetmaticda.

“Adu ti bunga dagiti natengmo, mari, isu a di agpulsot dagiti sangailina.”

“Baam, latta. Kakaisuna nga adda.”

“Ha-ha-ha! Naglukneng met a tarong daytoy!”

“Garampingat a balo!” imbales ti agur-urot iti kasla sabong ti madre kakaw a buokna ken agsaplak iti abagana.

Sinaggaysa ni Santos a minira dagiti lima nga inna: nakabaniekes ti kakuttongan ken katayagan a kunam la no kannaway ti tengngedna a kasla adda sapsapulenna; nakapugiit ti kalukmegan iti kakamatisan a ti la agibulsa iti bestidana a sabongan ti mapurosna;

“Hoy, balo! No kimbet ta utongmon, umayka idtoy ta sadiwa!”

“Di bale a, ta tallo ti nagbiag kadakuada. Sika nay, nabug-guongen, baak a managpili!” imbales ti balo, ket pinartakanen ni Santos ti nagna.

Napaliiwna a kalpasan ti panangaldaw, dagiti natengnan ti asikasuen ni Nilda idinto ta kaadduan kadagiti inna ti agtutung-it iti papag iti sirok ti nalayog a logo. Bisio metten ni Landa ti tung-it ket pasaray pagsubanganda a dua.

“Salbagka met! Pangbetsin ken bugguong, intayam iti hueteng?” Naunnat ti tengnged ni Santos ket nakitana ni katuganganna a lalaki a nakabaniekes iti ridaw ti kusinada. Bugbugguanen ni Santos dagiti sakana iti jetmatic iti pingir ti kusinada.

“Anunsio! ‘Nia la ketdin, bugiawem met ngamin!”

“Iti hueteng, baket, maminribu ti pannakaabak, maminsan laeng ti panangabak!”

“‘Su met!”

“”Su met nga?”

“Itan ti panangabakko nga ibagbagam ta naminribun a naabakak!” inrungiit ti katuganganna a babai.

“Dagmel a baket, pwi!”

Nakita ni Santos a limnek ti lakay iti ridaw. Nakabuggon. Inisemanna ti katuganganna a babai a kasla pato nga agin-iniin nga umasideg.

Sangatasa a bugguong, tallo a kamatis, manalapi a betsin, uppat a lasona, kasla tangan a laya, lima a sisiaw, dua diwal ti inted ni Santos iti katuganganna.

Inwaras ni Santos ti panagkitana iti nagdalapdapen a sipnget. Naummong dagiti lallaki iti papag iti sirok ti madre kakaw iti amiananen ti kalapawda. Buybuyaenna ti nakaturogen a baybay iti nagmalmalem a panagungetna. Nagsaraaw idi nasay-opna ti agatkape a nakirog a bayyating a leblebbeken ni Junior Putek iti almiris a gamayannanto iti sadiwa nga aramang ken iwaris iti pangen tapno maulaw dagiti ikan nga agkaan ket ‘diay laengen agkarwas wenno agsigay iti ubraen daytoy. Immunan dagiti sumisigay. Sardamenda ti agkitang ken agbantak ken mamarbangonto met dagiti agbulibuli. Duan a kuatro kantos ti nagawangan a ginatang ti babai a katugangan ni Santos. Sumimsim iti bassit nga arak ni Santos ngem di agsigarilio.

Pimmidut ni Santos iti sangailgat idi naidisso ni Ciano Tabatsoy ti sangamalukong nga adobo a manok a netib — ti maikatlon a malukong a bunagna. Nannanamennan ti imas ti adobo idi nangngegna ti pukkaw ni Landa a mangrabiidan.

“Sidatayo, ‘tay?” ni Chona – ti trese ti edadna nga inaunaan kadagiti innem nga aburoy da Ciano ken Nitang. Ti mulagat ni Santos ket naisaltek ken ni Ciano a mangkudkudkod itan ti teltelna ngem umis-isem pay laeng. Awan ti simmagpaw iti saritaan dagiti agama, isu a binuya ni Santos ti panangsindi ni Ilong iti petromaxna kabayatan ti panagngatingatna iti lasag ti manok.

“Impapulotanmo met ngamin ‘tay inadobo ni nanay!”

“‘Da met KBL, nagkapuyka ket nga agbiagen, balasangko, he-he-he!” Nagpiwis pay ni Santos idi nakitana nga inggay-at ni Ciano ti lamiongen ti anakna. Naglibbi ti balasitang nga agtayag iti lima a kadapan iti panaglisina sana ginuyaban ti amana, inwang-itna ti pagatsiket ken nasileng a buokna sana intudo ti amana: “Nabartekka manen! Agapakayo manen ken ni nanay! Kuna ni nanay, maturogka kano idiay bangsal! Ikandadomi dagiti sipi!” Insurot ni Santos dagiti matana iti nasippukelen a patong ti timmarayen nga anak.

Inalidukdok ni Santos iti ngalngalngalenna nga adobo a manok idi minulmolan ti mugingna a KBL – kamatis, bugguong ken lasona — ti sidaen ti pamilia ni Ciano  ita a rabii. Kasla nadanog ti kara-bukobna idi pinanggepna a tilmonen ti kabkabukabenna a lasag ti adobo a manok. Impugtitnan daytoy iti rimmuok dagiti agkaiwara a nakanganga ken mabisin a tanem a nasilnagan ti petromax.

Alas nuebe iti bigat:  nakatiamba amin; gagangay no kalkalpas ti panagunget ti baybay ket narabuy ti makalapan ta agruar dagiti ikan iti aponda; kas iti naipasigud, sakbay a subbotenda ti puyat, adda latta arak ken pulotan a nailatag iti papag.

“Bagiyo met a di katataw-an…” nginirsian ni Santos ti panangipatedted ni katuganganna a babai ti naibaso a sammigel sakbay a mangitanguab.

“Diyo itaytaya dagita lapayagyo ta dikayto agdurek, kunam pay koma a, apong!” inggarakgak ni Isyong, ti sutil nga agtutubo.

         (Adda tuloyna)