Footer

SALAYSAY: Komento Kadagiti Naisalip a Daniw iti JJFCLA (Maika-8 a paset)

No mangasabatay’ man iti daniw, padasentay’ nga ikasaba ti daniw ti/iti kasaba, a saan ket nga idaniwtay’ lattan ti kasaba kas kasaba. Agdaniwtayo imbes a mangasaba laeng. Parimbawen ken pagtalinaedentay’ ti mannaniw iti maysa a mangaskasaba, imbes a ti mangaskasaba ti rumimbaw iti maysa a mannaniw.

Kitaentay’ daytoy “Pangngarig-Eskatolohia” a parupa a daniw manipud met laeng iti koleksion ni Angelo Romero:
 
Adda sang-aw iti ungkay ti bulong
Nga agtinnag inton magangon daytoy
Nga agbalin a tapok. Matabas a murdong
Ti puon ti siklo- Ti tao nga agmauyong!
 
Awan ti agtedted a dara iti urat
Ti lasag a mangikari iti dam-eg nga agtapuak
Iti bituka nga apon ti kararua. Subboten kad’
Ti bagim a maisebba iti apuy ti rumisak a babak?
 
Ikut ti bagnet nga ulep ti apuy a lumbuak
A manguram iti law-ang a manglukat
Ti langit a taeng ti Dios. Malang-ab
Ti sabidong ti panagdamsak a di maalat-at.
 
Agbugsot ti lubong iti alipaga ti gubat
Iti dung-aw dagiti mangabak ken maabak;
Anglem ni Patay ti matabbiraw a linak. Tinnag
Ti rapas a puso ken dakulap.
 
Marpuog ti simbaan no isubo kenka ti sairo
Ti ostia ken arak ni Kristo;
Agkalangiking indulhensia ti kopa ti riro. Konsierto
Ti peke a trabahador ti Apo .
 
Maulit-ulit ti gubat da Kristo ken ti Diablo
Iti tay-ak dagiti natangig a puso;
Sungrodan ti bileg ti tabbaaw ti bibigmo. Agsarko
Ti panaglikud ken pannakikamalalam iti palso.
 
Aguggot ti langit ti agawid
Nga isip a suknalan ti sirib;
Ikawesko kenka ti kabal ti bagik. Sagitsit
Ti kararuam nga agur-uro-
Iti sangataaw nga amit!
 
Pangaskasaba pay laeng met ti pakabuklan daytoy a daniw. Ken maexpektar latta ti adu a cliché wenno trite ken pangapsuten a phrases (“agbalin a tapok,” “tao nga agmauyong,” “maisebba iti apuy,” “langit a taeng ti Dios,” “agbugsot ti lubong,” “alipaga ti gubat,” “anglem ni Patay,” “ostia ken arak ni Kristo,” “kopa ti riro,” “peke a trabahador ti Apo,” “gubat da Kristo ken ti Diablo,” “natangig a puso,” “tabbaaw ti bibig,” “pannakikamalala iti palso,” kdpy) ken ti boses-panangasaba. Ngem, at least, naikagumaan ketdi itan ti mannaniw—ti kinamannaniw ti mangaskasaba, ti rimmimbaw met. Nabileg met ti sumagmamano nga imahen ken metapora, kas ti adda iti maudi nga stanza: “Aguggot ti langit ti agawid/ Nga isip a suknalan ti sirib.” Ken napipigsa ti kaaduan a balikas ken panangibalikas ket addaan naiduma a kidag ken kidar ti pakabuklan ti daniw.

Kakastoy met la ti dadduma pay a daniw iti sibubukel a koleksion ni Angelo Romero. Kaaduanna a nadadagem a parang ken ballaag-palnaad-palagip iti nain-apokalipsisan a pagpagteng ken ti agur-uray a gasat wenno kalak-aman ken panungpalan ti tao, ti kararua ti tao, ken ti lubong. Madlaw ketdi a batido wenno veterano a mannurat ti autor ta laklakaenna laeng ti agpartuat ken agaramat kadagiti fuersado a balikas ken autorisado a linia ken tertermino ken nagnagan iti teolohia ken filosofia tapno mayebkas iti natibong ken naallangogan dagiti verbo ti pangngarig ken pakdaar-paltiing. Madlaw ti fuerza ti kaaduan a daniw/panangidaniw saan la a babaen dagiti napili nga strong words wenno strongly worded a binnatog ngem uray pay iti pakabuklan ti tunggal daniw a namurumuran, ken bin-ig nga aggibus a maingudo, iti exclamation points (!).

Ti laeng maysa pay a masintir iti kakastoy a daniw maipapan iti pammati ken relihion, aglalo no arkosan wenno binggasan kadagiti saan a kadawyan a balbalikas wenno tertermino iti teolohia ken filosofia, nangruna no agdakamat kadagiti nagnagan dagiti teologo ken filosofo, a di agaramat ti autor iti footnotes wenno pangilawlawag, matikaw wenno maulaw ti dadduma a readers. Pagangayanna, limitado no kua ti audience ket adda laeng kasla sumagmamano a kasla nakaisangratan ti daniw, wenno sumagmamano a kasla pinili ti mannaniw a pangisangratanna iti daniwna. Ipatonto pay ketdi ti dadduma a kasla iranranta ti mannaniw a ramenan kadagiti nauuneg wenno karkarna a balikas ken termino ti daniwna tapno agparang laeng a kasla nakaun-uneg wenno di maaw-awatan ti daniw ket iti kasta makuna a napintas ti daniw (ta adu ti mamati a no di kano maaw-awatan ti maysa a daniw, kayatna a sawen, napintas kano).

Kas pagarigan kadagiti daniw ni Angelo Romero, saan a kalakala a maawatan a dagus ti gagangay a reader no ania ti “eskatolohia” wenno “soteriolohia” wenno “angelolohia” ken dadduma pay kasta met dagiti Latin words/phrases a naaramat wenno naibudi. Kasta met nga adu ti agngatangata no sinno kadi, aya, da Hill ken Tilton (nupay adu met ngatan ti makaammo ken ni Nietzche)? Kapilitan nga agsukisok ti reader iti dictionary, encyclopedia wenno internet.

Ti nalatak a daniw a “The Wasteland” ni T.S. Eliot, nairanta a narikut ken parikut a basaen/awaten ta nagaramat ni Eliot iti nakaad-adu ken agduduma a reference, tertermino ken nagnagan nangruna iti mitolohia ken filosofia kdpy. Ngem sumangkaatiddog met ti footnotes nga impasurotna tapno maaddaan iti naan-anay a pagsukisokan ti reader. Uray pay ni Balagtas iti “Florante at Laura,” inanusanna ti nagipan iti footnotes kas pangilawlawagna kadagiti inusarna a nagnagan ken karakter iti mitolohia. Iti Literatura Iloko, naanus met da Appo Prodie Gar. Padios ken Reynaldo A. Duque nga agilanad iti footnotes no agusarda iti teolohikal/biblikal wenno ganggannaet a tertermino kadagiti daniwda.
       (Adda tuloyna)