Footer

ITI DUYOG TI SINGASING: Taldiap Kadagiti Sinurat Ni Rizal A Di Naipablaak (Umuna a paset)

No adda pampanunotem a suraten, suratemon! Narigat a maitungtongkua dayta ta  amangan no dimonton maisamira a suraten. Mas nakakaskas-ang no  malipatam daytoy. Ket no nasuratmon, ania  pay la ti aramidem nay? Ipablaakmon a. Ipatulodmo kadagiti pagiwarnak. No awan ti mayat a mangipablaak a pagiwarnak wenno magasin,  ipablaakmo kadagiti blog wenno website wenno mangaramidka met iti bukodmo a blog wenno  website.

Napateg dagiti idea.  Dagitoy ti rangtay a pagtalaytayan ti komunikasion. Isu a saan nga iyimut ti idea. Uray no kasano ti kinapintas ti idea, saan a napintas no yimut daytoy. Napimpintas pay no saan a yimut tapno maakseptar ti kinapintasna. Ken maysa, kasano a maammuan ti  kinapintasna no di met mairuar?

Kastoy met laeng ti sinurat. Napintas no mairuar ken mabasa. Awan ti mamaayna no di mairuar wenno di maidiaya wenno saan a mabasa ti publiko. Awan ti mamaayna uray no isu ti kapipintasan iti panirigam.

Kayarigan ti sinurat a di naipabasa wenno saan a nairuar iti publiko iti balud kadagiti mismo a dakulap. 

Adda idi nangngegko a nagkuna a “napipintas dagiti sinuratna ngem intugotna iti tanemna…” a kayatna a sawen, saan a naipubliko dagita a sinurat. Ania ngarud ti serbi dagita  a napintas a sinurat no naikuyog met iti tanem?

Isu a no adda ideam a kayatmo a suraten, suratemon. Dimon itantan.  No nasuratmon, ipublikom. Saanmo nga itugtugot iti tanemmo.

Ispiking of sinurat a naitugot iti tanem, adu dagitoy. Adu dagiti sinurat ti nailian a bannuartayo, ni Dr. Jose Rizal a saanna a napalpas.Dina naigibus. Sayang dagitoy.

Intay ngarud taldiapan dagitoy sumagmamano a sinurat ni Rizal a dina nalpas.

Segun iti historia, ni kano Graciano Lopez Jaena ti nangdurog ken ni Rizal a mangsurat iti maikatlo a nobelana, kalpasan ti Noli Me Tangere ken El Filibusterismo. 

Iti sabali a bangir, addan  pampanunoten ni Rizal a suraten a maikatlo a nobelana. Kastoy man ti linaon ti surat ni Rizal ken ni Ferdinand Blumentritt; “I am thinking of writing  a third novel, a novel in the modern sense of the word, but this time politics will not find much space in it, but ethics will play the principal role. I shall deal mainly with the habits and customs of the Filipinos, and only two Spaniards, the friar curate and the lieutenant of the Guardia Civil will be there. I wish to be there. I wish to be humorous, satirical and witty, to weep and to laugh, to laugh amidst tears, that is to cry bitterly.”

Idi Oktubre 18, 1891, kabayatan nga agturong ni Rizal sadiay Hong Kong a nakalugan iti barko a Melbourne, rinugiannan a suraten daytoy maikatlo a nobelana. Uray idi nakasangpeten sadiay Hong Kong, intultuloyna  ti nagsurat.

Ngem naisardengna. Dinan naituloy. Sayang ta nabilbileg koma kano daytoy a sinurat ngem iti Fili ken iti Noli. Posible  a nakarkaro pay ti panangbales dagiti kolonisador ken ni Rizal. Wenno narangranggasda manen kadagiti Pinoy.

Ngem gapu ta dina nalpas a sinurat, ania ngarud ti maayna, no di nakadulin itan iti National Library sadiay Manila.

Taldiapantayo man daytoy awan pay laeng paulona a nobela ni Rizal: “Nangrugi ti istoria iti naliday a tabon ni Prinsipe Tagulima, nga anak ni Sultan Zaide iti Ternate (Cavite). Kinemmeg dagiti Kastila ni Sultan Zaide, ti pamiliana ken sumagmamano nga iturayanna. Naibaludda, naipanda iti Manila a napagbalin a tagabo. Panawen idi ti gubat ti Espania sadiay Moluccas. Naparigatda agingga a nain-inutda a natay.”

Naisurat daytoy a nobela iti ima (long hand writing).

Saan laeng a ditoy Pinas ti nakapasamakan ti panagtagabo. Impan pay dagiti kolonisador dagiti tinagaboda a Pinoy sadiay ballasiw taaw  a kas iti Vietnam ken dadduma pay a nasion a napanan dagiti Kastila.

No nalpas koma ni Rizal a nasurat daytoy a nobelana, naibutaktak koma ti nakarkaro a pannakaidadanes ken di naintaoan a panangtrato dagiti kolonisador kadagiti Pinoy.   

Ngem di met nalpas, ania  ngarud ti maayna? Sayang…

      (Adda tuloyna)

Comments are closed.