Footer

OPINION: Maysa met a Makuna iti Historical Fiction (Tuloyna)

Ken kasta met, siempre, ti pakasaritaan dagiti “comfort women” iti panawen ti Japon, kas iti “Iti Kapanagan, Nalunes dagiti Sabong” ni Salvador A. Espejo. Awan duadua, bannuar met dagitoy a nakakaasi a babbai. (Ken dagiti bai — ed) 

Ken wen, a, uray dagiti ayup, pati dagiti ayup, bannuarda met (no addanto pay impumponda idi a polis nga aso iti Libingan ng mga Bayani! [imbag pay ti aso ta naitanem iti pagipumponan kadagiti bannuar, kunkunada nga’d idi, idinto a ni FM, dida pay kayat] ), kas iti aso iti “Ken ni Pidut: Dagiti Daton iti Angep” ni Joel B. Manuel ken ti kabalio iti “Resibo” ni Clarita A. Sumahit.

Iramanko met, siempre, ti “Goyo: Ti Dangadang iti Rabaw Ti Ulep” ni Danilo B. Antalan. Ditoy a sarita, saan met a ni Heneral Gregorio Del Pilar ti kangrunaan a karakter ngem ketdi dua a gagangay a tao, dua a kasla babaonen wenno nagboluntario a pababaon, paraluto, da Pacio ken Abeng, ket babaen kadakuada, iti punto de vista ni Pacio, maimatangan ti ranget a nakaipasungalngalan ni Del Pilar ken dagiti buyotna. Saan ketdi a kas ken ni Istak, ni Eustaquio Samson iti nalatak a novela a “Po-on” ni Apo F. Sionil Jose, saan a nakipartisipar da Pacio iti ranget no di naglemlemmengda laeng a kasla spectators wenno agbuybuya tapno babaen kadakuada, iti makita, marikna, mapaliiwda, maammuantayo ti napagteng iti Tirad Pass kadaydi a panawen.

Ket wen, dagiti sarita ken tales a mangsakup ken mangungpot iti amin a revolucion ken dangdangadang ken polpolitikal ken ideolohikal a tigtignay ken gangganuat, dagiti fiksional a karakter iti man historical past wenno recent history (Martial Law, EDSA People Power; nupay kas napaliiwkon, agkurang ti Literatura Iloko iti kakastoy a piesa maipapan kadagiti aliaw iti Martial Law, FQS stories iti biang dagiti aktibista, ti kinaganggandiong ti Bagong Lipunan, etc.). Historical met dagitoy a nangnangruna. kas koma dagiti penomenal a sarita a “Ti Ligsay, Ti Anniniwan, ken Ti Daton,”  “Wayawaya,” “Alimpapatok iti Panawen ti Ariangga” ken “Ayat iti Panawen ti Ariangga” ni Aurelio S. Agcaoili.

Mabalin nga idasig met ditoy ti “Ti Galienera, Ti Ili, ken Tallo a Kronika” ni Joel B. Manuel.

Ken wen, rebbengna unay a mairaman ti klasika a sarita a “Checkpoint” ken ti “Rebelde” daydi Apo Pelagio A. Alcantara.

Ken kangrunaanna, ti sarita a nangirugrugi kadagitoy amin, ti pioneering work, ti Iloko classic a “Taraon dagiti Didiosen” ni Juan S.P. Hidalgo Jr.

Mainaig itoy, dagiti sumaganad a sarita, a no sadino, dagiti karakter a bannuar met, soldado ti turay man wenno rebelde/aktibista, ta pasetda met ti pakasaritaan, ta nupay purpuro a fictionalda a karakter iti maysa a sinurat a fiksion, naibatayda met iti pudno a pakasaritaan ti pagilian: “Tallo a Tugot” ni Lorenzo G. Tabin, “Ti Dayaw, Ti Puli, Ti Panagserbi ken Ti Pagilian” ken “Semper Fidelis” ni Mario A. Albalos, “Dagiti Ulep iti Arinunos ti Abril” ni Ricarte A. Agnes, “Maysa a Rabii idiay Santa Marcela” ni Peter La. Julian, “Ti Pigis a Bandera a Natina iti Dara” ni Prodie Gar. Padios, “Aplat” ni Salvador A. Espejo, “Dagiti Inna nga Umulog iti Sardam” ni Reynaldo A. Duque, “Sangkapirit a Langit iti Dakulap Dagiti Rinibu nga Impierno” ken “Dagiti Ladawan iti Naray-ab a Kambas” ken “Ti Kimat, Ti Bantay ken Ti Turod a Nagdas-alan Ti Amin a Lunod” ni Art Tolentino Ignacio, “Dung-aw” ken “Dagiti Samiweng iti Angin” ni Ariel S. Tabag, “Dagiti Simotsimot ken Ti Maladaga a Leggak iti Gil-ayab Ti Temtem” ken “Ti Alipaga iti Biag ni Ligaya Ragsak”  ni Johmar R. Alvarez, “Daton Para iti Ina a Daga” ni Rodgerry Rodriguez, “G.I. Joe” ni Noli S. Dumlao, “Salmo” ken “Ranger” ni Eden Aquino Alviar.

Kabayatanna, no gagangay a tao, kadawyan a mannalon, iti ig-igid ti selebrasion ti aldaw kano ti pannakaited ti wayawaya ngem ania koma dayta a wayawaya ket awan met ti pakasaknaranna iti biag ken panagbiagna kas gagangay la nga umili—a dagiti la dadakkel a tattao, mamasirib, politiko, agtuturay ti adda magangganabna, no kasta ti maiparang a karakter, mairaman ngata kas historical fiction? Wen, ket dayta ti karakter iti “Ti Bullalayaw idiay Pandan” ni Ricarte A. Agnes nga inlugarna iti aldaw ti pannakaideklara ti panagwaywayas ti Filipinas iti America idi 1946.

Adda met karbenganna a mairaman uray dagiti di am-ammo a beterano kadagiti naglabas a gubgubat ken rebrebolusion, ta bannuarda met nga awan kurangna. Kas koma ti karakter iti “Iti Ngalay Ti Dalan, Maysa a Dallang” daydi Apo Pelagio A. Alcantara, ti mangalkalesa a lakay, ni Akkos Baak, ni Marcos Cilang, maysa a beterano iti agpada nga umuna ken maikadua a gubat-sangalubongan, nga agpaspasanaang la unay gapu iti ipapatay ti kakaisuna a barona a ni Isabelo iti ima dagiti agaagaw iti daga (ket awan man la ti makaawat wenno makikadua kenkuana iti panagladingitna, kas iti karakter ni Anton Chekhov iti saritana a “Misery” a ni Iona Potapov a mangalkalesa met laeng a natay met laeng ti anakna, ket awan man la ti kasla abaga a pangisangitanna iti leddaangna, awan ti dumngeg wenno mangimano iti ladingitna [“To whom shall i tell my grief?” ti nalatak nga epigram iti sarita ni Chekhov ket “Ngem ayaunayen! Ta idinto nga ibuksilanna ni pait, awan ni maysa a mailuganna ti mangitaltalek” met iti sarita ni Alcantara], kadagiti man pasaherona wenno kakaduana a kutsero [awan bibiangda], ket iti udina ti laengen kabaliona, piman, ti nangipeksaanna iti tarumpingayna).

(Adda tuloyna)

Comments are closed.