Footer

OPINION: Maysa met a Makuna iti Historical Fiction (Tuloyna)

Uray ti lakay a beterano iti “Puon” ni Lorenzo G. Tabin, iramanko met, ta malaksid a nakipartisipar iti maysa a nakahishistorikal a nagpasaran ti pagilian, historikal pay, siempre, ti pannakipasetna manen iti migrasion ken wenno exile dagiti Ilokano iti America.

Kabayatanna pay, nadakamatko dayta migrasion, ti Ilokano migration a paset met ti pakasaritaan ti kina-viajero, kina-exilo, kinamanagbaniaga, kinamanagkallautang ni Ilokano iti man bukodna nga ili, pagilian wenno iti sangalubongan.

Ket no nagsuratka iti sarita maipanggep kadagitoy a migrante nga Ilokano, di mainsasaan a historical dayta.

Itedko a sampol ngarud ti kastoy a sarita ti “Apong Gabriel, Pundador” ken “Karayo iti Tanap” ken “Bukod a Daga” ni Apo Prescillano N. Bermudez a mismo (a segun kada Apo Duque ken pati payen ni Apo Cabie, ket tinagibassitna ti makunkuna a historical fiction) a maipapan iti migrasion, panagdappat dagiti Ilokano iti Tanap ti Cagayan, partikular iti Mallig Region iti Isabela (a kas met iti panangpanaw ti familia ni Eustaquio Samson iti Cabugaw iti Ilocos, iti novela a “Po-on” ni F. Sionil Jose, tapno maisadsadda iti Cabugawan iti Rosales, Pangasinan).

Historical la ketdi a di mailibak ken di marubsi dagitoy ta nakabase la ngarud iti historical fact maipapan iti Ilokano migration iti Cagayan Valley . Agsipud ta saan met a nativo dagiti Ilokano iti tanap, dandani amin, no di man amin, a familia nga Ilokano iti tanap ket nagtaud kadagiti nagdappat nga ap-appo manipud Ilocos ken dadduma pay a luglugar.

Ket siempre, uray ti Ilokano migration sadiay Mindanao, historical la ketdi met a di mainsasaan. Ket maysa a natibker a mangibagi itoy ti “Tugot” ni Danilo B. Antalan.

Ken ania pay, dagiti Ilokano a sakada a nakigasanggasat iti kaunasan iti Hawaii , isuda a mabigbig kas kaunaan nga Ilokano nga OFW. Maited kas natalged a sampol dagiti sarita a “Dadapilan” ni Noli S. Dumlao ken “Ama Anib: Sakada” ni Freddie P. Masuli.

OFW, wen, OFW a kinapudnona ket maaw-awaganda pay iti “kabarbaro a bannuar” iti agdama a panawen. Bannuar met ngarud ket paset ti pakasaritaan dagiti agbibiag kadagiti sarita a kas iti “Tallo nga Ipapanaw” ni Amor S. Cabaccang, “Liwliwa De Gracia: Domestic Helper” ni Gregorio M. Evangelista, “Purificacion” ni Freddie P. Masuli, ken ti “Alegoria Uno” ni Aurelio S. Agcaoili.

Kayatko met nga iraman ti pakasaritaan dagiti makunkuna nga etniko a minoridad iti pagilian, dagiti maaw-awagan iti “indigenous people,” kas dagiti tribu iti kabambantayan. pasetda met ti pakasaritaan. Ken adda met pakasaritaan kadakuada a mismo. Addaanda met kadagiti bukod a bannuar a bannuar met laeng ti sangkailian. Kas koma ni Macliing Dulag, a nupay naiparipirip laeng iti “Dayyeng Dagiti Karayan” ni Ricarte A. Agnes, maysa met a historical a fiction a mismo ti pakabuklan ti sarita, ti historikal a laban ken itutubngar iti pannakagamsaw ti kabambantayan ken pannakaputtot dagiti karayan.

Iramanko ditoy ti “ Apo Annu, Ma-king” ni Benjamin P. Pacris, ti “Kronika Ti Tribal War” ni Jaime M. Agpalo Jr. ken uray ti “Ikkis iti Puseg ti Bakir-ili” ni William V. Alvarado.

Naikaaduk sa man ti nagibinsa iti sampol a sarita?

Ita, kitaentay’ met ngarud dagiti historical fiction a novela.

Nakaiparangakon kadagiti patiek a historical fiction a sarita nga Iloko. Patiek, kunak, a, ta bukodko la daytoy a panamati wenno claim. Ta adda la labitna a dagiti dadduma nga ibagbagak wenno aw-awagak kas historical fiction, mabalin a saan nga anamongan ti sabali. Ngem bukodko daytoy a panirigan, bukodko a panangkita, bukodko a reading ken panangamiris. Bukodko ngarud a listaan daytoy ti kunaek a historical fiction works iti Iloko.

Ket ibinsak man ngarud ita dagiti novela, kas sampol, iti limitado laeng a resourcesko (limitado ta diak [pay] amin nabasa a mabalin a basaen a novela nga Iloko, sumagmamano la dagitoy kadagiti nabasakon, wenno malagipko ita, at the time of writing; ta saan met a kompleto ti koleksionko iti Bannawag issues, ken awan iti ikutko dagiti napapateg a libro iti Iloko a naipablaaken, wenno koma dagiti sukisok ken panagadal maipapan iti Iloko literature a naipablaaken wenno nasuraten), a patiek a madasig kas historical fiction.

Ania pay, iyun-unak, a, ti “Saksi Ti Kaunggan” ni Juan S.P. Hidalgo Jr.

Ta adda kad’ pay, aya, novela iti Iloko a nahishistorikal ngem iti daytoy a naidumduma nga obra ti bigbigbigentay’ a henio iti literatura Iloko? Maysa a tour de force a treatise iti historikal a panangirekord iti EDSA Revolution iti 1986 ti “Saksi Ti Kaunggan” iti nadumaduma a fictional a panangiparang iti nadumaduma met a naisangsangayan a literary technique, medium, device iti biang ti maysa a neutral wenno nonpartisan a karakter.

Manmano ti malagipko ita, wenno manmano la ngamin met ti nabasbasak wenno napalpalabsak, a novela iti Iloko a mabalin a patien wenno paneknekan kas historikal.

Kaaduan kadagiti novela daydi Apo Arsenio T. Ramel Jr., maipapan kadagiti gerilia idi panawen ti Japones ken kadagiti mannakigubat iti kabambantayan. Kas koma iti “Mata Ti Allawig,” “Maingel iti Kabambantayan,” wenno ti “Dayyeng iti Kabambantayan.” Historic events dagitoy a panawen kadagiti nasao novela a naggarawan ken nagakeman dagiti karakter.

(Adda tuloyna)

Comments are closed.