Footer

OPINION: Maysa met a Makuna iti Historical Fiction (Tuloyna)

Kasta met laeng ti “Alsa Masa 1763” ni Bernardino C. Alzate a maipapan iti tignayan dagiti mannalon iti Tayum, Abra kontra kadagiti Espaniol idi 1763.

Daydiay “Ti Bassit a Balay ni Brader Orly” ni daydi Apo Samuel F. Corpuz, kayatko nga inayon iti listaak. Pudno a kas man nagpatingga laeng iti kasla gagangay a domestiko a panagbiag, parparikut ti maysa a familia ti nawarwar ken naiparang iti daytoy a novela. Ngem iti “panagsisinniplag” kas kada panagiinnagum dagiti agkakabsat, iti uneg ti familiada, aggargaraw ket aktiboda iti pagun-unoyanda a pakasaritaan kadagiti aktual a disso ken panawen a nagwerretan ti novela. Ket idinto a parparikut, babassit a balligi ken pannakapnek ken ragsak iti ikub ti maysa a tipikal nga Ilokano a familia ti mawarwarwar, pasetda met ti komunidad, ti gimong, gapuna a sakupen met la dagiti domestiko a pakaseknanda dagiti nainsapasapan a sosio-politikal a pakaseknan (kas koma, siempre, iti politika, tradisional a politika wenno patronage politics, a napnot’ korupsion; iti edukasion, iti insurhensia, kdpy) agramanen pammati ken relihion. Itoy a novela, microcosm ti familia ni Brader Orly iti dakdakkel a familia: ti kagimongan wenno sangkailian. Ta di met, aya, makunkuna a ti familia ti “smallest unit of society?” Wen, ket no awan ti familia, ti basic wenno pangrugian, awan met ti mabukel a gimong, awan met ti mabukel a pagilian.

Kayatko met nga iraman ti novela a “Dagiti Bin-i Ti Kimat” ni Cles B. Rambaud. Kadkadawyan, gagangay la a mannalon iti away dagiti kangrunaan a karakter ngem naglasat iti maysa a paset ti factual a pakasaritaan iti insurhensia iti Kailokuan ken iti Filipinas ti nadagem a kapadasan dagitoy a babassit nga umili nga adda iti tengnga dagiti agsusupanget nga ideolohia, isuda a gagangay nga umili nga adda a maip-ipit, mapabpabasol, maidaddadanes. No iti agdama koma a paspasamak, isuda dagiti inosente nga umili, sibilian, a maip-ipit iti ranget dagiti MILF ken militar ita idiay Mindanao .

Intay’ met iti sabsabali pay a gapuanan iti Filipinas, dagiti novela iti English ken Tagalog wenno dadduma pay a pagsasao. Subliantayto dayta novela nga Iloko.

Iyunak a dakamaten ti “Noli Me Tangere” ken ti “El Filibusterismo” ni Rizal. ’Sinno ti mangkuestion ngay iti kina-historikal dagitoy a dua a nagbileg a novela, itan nga agarup isu la dagitoy a dua a novela ti namunganayan metten ti amin a novela a Filipino, aglalo no maipapan iti social realism? Namunganayan, kunak man, ta no basaem dagiti simmarsaruno a novnovela, idi man ken ita, kaduanna a madlaw ti inspirasion ti “Noli” ken “Fili” kadagiti tipikal a romantisista a tema nga innayat iti panawen ti revolusion. A no agsuratka met la iti ay-ayat, sika a mannurat a realista, nasken nga adda backgroundna a dangadang, wenno ibinggasmo iti pakarikutan ti kagimongan (“social cancer” ti nalatak nga awagna, naggapu iti maysa a patarus ti “Noli” iti English), wenno pagbalinem ida a rebel lovers, wenno rebelde/aktibista ‘diay maysa sa pasista a militar diay maysa, etc. Samonto pay sagpawan wenno rekaduan kadagiti idealista a karakter a mara-Elias wenno mara-Pilosopo Tasyo wenno mara-Padre Florentino; samo laokan kadagiti kontrabida a mara-Padre Damaso wenno mara-Doña Consolacion; santo pay la adda dagiti “moderno” a Sisa, Crispin, Basilio…

Ngem adda koma kayatko nga ipadpad a novela iti “Saksi Ti Kaunggan.” Ngem saan a mabalin ta Iloko ti “Saksi Ti Kaunggan”  ket kabukbukodan daytoy ti Literatura Iloko. Ti ibagbagak ket ti novela a Tagalog a “Dangadang” ni Aurelio S. Agcaoili. Di mainsasaan a nakail-Ilokano daytoy a novela. No basaem laengen, nagadu ti texto nga Iloko. Santo pay la patneng nga Ilokano ken napeklan nga umiiloko ti autor. Ngem anian ta naisurat ngarud iti Tagalog. Gapuna a saantay’ a kapkapnekan nga ikutan ken iraman kas naindaklan koma a gapuanan iti Literatura Iloko.

Iti bukodko a panangsirig, kagupgupit ti masterpiece ni Apo Hidalgo daytoy a masterwork ni Apo Agcaoili. No pakasaritaan met la ti inka sapsapulen, no historical fiction ti essemam la unay a basaen, daytoyen “Dangadang” dayta. Nairanta a nasurat a talaga daytoy a novela tapno ilawlawag ken ipaawat ken tignayenna kenka nga agbasa ti historia a nakatalimudok iti pakasaritaan dagiti dumadangadang nga Ilokano, dagiti revolusionario nga Ilokano idi angged ken iti agdama nga agdama, iti Kailokuan nga umok met dagiti dumangadang ken dagiti adu a bannuar ken disso dagiti adu a revolusion ken panagrevolusion.

Manipud 1872 aginggat’ 1972; 1896 aginggat’ 1986; 1898 aginggat’ 1998, dagiti sangagasut a tawen, noventa a tawen, ania man kadagita a siniglo ken dinekada, iti pakasaritaan dagiti dumadangadang/revolusionario nga Ilokano (iti man maysa a partikular a familia dagiti revolusionario wenno iti sapasap a tignayan dagiti umili), iti man dangadang kontra kadagiti Espaniol, Americano, Japones kadagiti gera-mondial, wenno iti dangadang dagiti makunkuna a rebelde iti panawen kasakbayan ken kalpasan ti Bagong Lipunan ken Martial law, EDSA ken post-EDSA, adda amin dagita iti novela. Ket ania pay ti nahishistorikal koma ngem iti dayta?

Comments are closed.