Footer

OPINION: Maysa met a Makuna iti Historical Fiction (Maudi a paset)

Pagpampanunotan: ania ngarud ti pakaidasigan ngay ti kas iti novela a “Dissoor” daydi Apo Constante C. Casabar, a nailugar iti maysa a tipikal nga away ken ili iti Kailokuan iti panawen a makunkuna a “peace time” wenno idi 1920s-1930s a kasakbayan ti World War II? Wenno uray ti “Umuna a Bukel” a novela met laeng ni Apo Casabar?

Para kaniak, kayatko a patien a historikal pay latta dagitoy a kita ti novela uray man no awan man laeng ti nadakamat a bida a bannuar wenno notable a tao iti historia wenno backgrounder a dangadang wenno significant nga events iti naguddogan ken naginduroganda a period (iti “Dissoor” met ketdi, adda sangkabassit a dakamat, babaen ti flash forward, maipapan iti masungad, mapasamak a gubat-sangalubongan; wenno ti ababa a dakamat iti biag ni Gregorio Aglipay, kas nangbangon iti simbaan nga Aglipayano; ngem bassit-usit la dagidiay a mention).

Apay met, kunayo? Patiek a historical records dagitoy ti particular a period wenno time/era iti adda a sapasap a pakasaritaan ti Kailokuan ken iti pagilian iti dayta a partikular a lugar wenno disso, uray man pay no fiksion laeng.

Uray man pay no fiksion laeng ngem factual dagiti naibudi ken naibinggas a rekord ti nagbaknang a cultura ni Ilokano iti “Dissoor” ken “Umuna a Bukel.” Saanen a nasken a mapaneknekan ti ania man ti historicity, mainaig iti cultura wenno iti antropolohia, dagitoy a fictional representation wenno accounts ti nasao a time frame (“peace time”) ta ania kad’ pay ti mas historic ngem iti panangisurat wenno panangirekord in permanency wenno in posterity iti nasao a nakabakbaknang a tradision, kostumbre, ritual, aw-awid, pammati, karirikna (ket wen, a, pati pay proseso ti panagrugi ti panaguttog [ni ubing nga Irong a nakakita iti karissabong, kari ni sabong, idi maukap dagiti luppo ni Iday a kaubinganna a di pay idi agpampanti; wenno idi masiripna ti “nangisit a samek iti puon dagiti luppo” ti lupes a baket] ken ti panangipeksa iti uttog [“Umapput uray no mammamguong”]) dagitoy a patneng nga Ilokano iti maysa nga idyllic nga Ilokano nga away—a kadagitoy a panawen, iti agdama, manmanon wenno awan pay ketdin a maimatangan, mapaliiw, marikna, mapadasan iti maysa nga agdama a lugar iti Kailokuan?

Historical record, fictional historical facts. A no basaem ida ita, kalpasan ti no manon a dekada a napalabas (iti man sinurat segun iti time and settingna, wenno iti ruar iti sinurat iti no manon a tawen ti lumbes samonto mabasa ti sinuratan a nasurat pay la idi ugma), wenno no basaendanto kalpasan ti sangasiglo wenno uray sangamilenium no isu (no addanto pay agbasa, a, iti Iloko a texto; no addanto pay agsao/makasao iti Iloko), maammuandanto a ne, kastoyda gayam idi panawen, kunada; kasdiay gayam, aya, piman, ti panagasawa, panagtapat, panagdallot; kasdi gayam dagiti domestiko a parparikut ken babassit a triumphs ken ragragsak ti agaassawa, agkakabagian, agkakaarruba, agkakapurokan, agkakabario, agkakailian. saan ketdi ngatan a historikal dayta ken daytanto? no historical man ti kasta, di ketdi ngata met historical a fiction ti kas iti “dissoor” ken “umuna a bukel.”

Wenno ti kas iti “ Virginia ” wenno “San Sandi Morning” nga agpada a novela ni Lorenzo G. Tabin. A nupay nasurat/napasamak idi 1960s ken 1970s ket saan met a political a novnovela ta nagtalimudokda laeng kadagiti tipikal a tao, lugar, pasamak iti Kailokuan iti panawen ti panagbibirhinia, panawen dagiti old timer a hawayano nga agbalikbayan nga umay mangilanding iti karissabong, a naiparang kas makaray-aw a sinuratan.

No ditay’ kapkapnekan, ti panawen ti adda ken ultimo a mangeddeng. 50, wenno 100 years manipud ita, no addanto pay a masarakan dagitoy a sinurat ket mabasa ida, addanto kadagiti mangbasa no patienda a paset ti historia dagitoy, kas historical a records, no di man mabalin a historical fiction iti estrikto a definisionna.

Panawen ti mangeddeng. Ken pakasaritaan met la a mismo.

Comments are closed.