Footer

SARITA: Kulibangbang (Tuloyna)

NAKAPIGKET ti mata ni Basao iti rikki ti nabalkot a bulong. Iti ania man a kanito, malukagen ti kulibangbang iti naunday a pannakairidepna.

Limmawa a limmawa ti rikki agingga a napisang ti ukis ket natuklapan iti batog ti ulo ti kulibangbang.

Inkunail ni Basao ti tuklap tapno makaruar ti sumirsirip nga ulo ti kulibangbang a nagtalna bassit tapno agurnong siguro iti pigsa.

Inalaan ni Basao iti ladawan ti kulibangbang sana inkur-it ti kapaliiwanna iti kuadernona. Kinitana ti relo iti punguapunguanna ket tinandaananna ti oras.

Madamdama, napisang ti namagbalkot iti bagi ti kulibangbang. Rimmuar ti nakapsut a kulibangbang ket nagkalumbitin iti sanga ti kayo. Makatulong ti palayupoy ti angin-baybay tapno mapamagaanna ti payak ti kulibangbang.

“Ania, komusta dayta…ay, naibuangen gayyam! Naisalsalumina ti kinapintasna. Uppat ti marisna, asul a kas kaadalem ti baybay, berde a karumiet ti bantay, nangisit a kas ti kudiltayo ken nalabbaga…”

“A kas iti ayat… ti panagayatyo kadaytoy nga isla, kunak koma,” nagellek ni Basao. Inkur-itna manen ti napaliiwna iti kuadernona.

Pinadas ti kulibangbang nga ukraden ti payakna ngem napaay. Pinidut ni Amaya ti nagbatayan daytoy a sanga. Nagkidem a nagtangad. Nagtanamitim. Mangnamnama a mangngeg dagiti anito dagiti kiddawna.

Miningmingan ni Basao ti rupa ti balasang a nakakidem. Pimmardas ti bitek ti barukongna.

Inukrad ti kulibangbang ti payyakna, itan napigpigsa, ket naipayakpaknan.

Nagpayakpay ti kulibangbang a ngimmato sa bimmaba sa manen ngimmato agingga a kabaelanen ti naganus a payyakna a subaen ti umatiberret nga angin ti baybay.

Nagampayag ti kulibangbang iti batogda a kasla nagwanawan sa immadayo a nagturong iti ballasiw ti isla. Ammona a sadiay ti naggapuanna.

“Sayang, apay a pinalubosam.”

“Bay-am a sapulenna met ti nakaikarianna,” kinuna ni Basao.

Pinennek ni Basao a kinita ti pakabuklan ti isla. Lallalo ita a ngimmayed gapu kadagiti kattubo a ruruot a nasibugan iti tudo idi rabii.

NALUKAG ni Amaya kadagiti agsasaruno ken natitinggaw a taraok ti abuyo iti kakaykaywan. Nalawag a maalingag ti taraokda no kastoy a naugot ti baybay. Kinitana ti pagiddaan ni Basao iti abay ti wangawangan ti gukayab ngem sabali ti nakauldag.

Nagtaray a rimmuar. Lumabanagen ti daya. Inwarasna ti panagkitana bareng nakatugaw laeng ti baro kadagiti batbato ken rukrukib.

“Nalabit nakaadayoda itan. Nakigiddan kada Dayo a naganup dita Bantay Lagit. Dikan riniing ta isu ti imbilinna,” nagtimek ni Ama Nauro iti likudanna. Nagsublin ti gaganaygayan daytoy ket nakaisem, kas iti init a mangdaydayas kadagiti ruruot a dinissuan ti linaaw.

“Nagsaur daydiayen ta di man nagpakpakada.”

“Adda kad’ rumbeng nga ipakadana, Amaya?”

“Siempre, uray kaskasano…” di naituloy ni Amaya ti kayatna a sawen.

“Dimteng ditoy a kas ganggannaet, ket pumanaw met laeng a kas ganggannaet, ta saan ‘garud a ditoy ti lugarna.”

“Kasanon dagiti kulibangbang, dagiti narugianna para kadagiti ubbing?” kinitana ti kakaykaywan bareng makitana pay dita uray ti anniniwan laeng ni Basao.

“Ammok, Amaya, saan a dagita ti pakaseknam no di ket ti marikriknam,” inyawat ni Ama Nauro ti libro nga imbati ni Basao.

INDATAG ni Basao dagiti naalana nga impormasion ken ladawan iti opisinada sadiay Tuguegarao. Isuna ti impatulod ti opisinada nga agsukimat iti naalimadmadanda a puli dagiti naatap a pugot. Gapu ta kalanglangana ida, nalaka laeng a makaasideg kadakuada. Saan a ti kulibangbang ti rantana a talaga.

Nangipatulodda pay iti kopia iti National Commission on Indigenous People, ti main officeda sadiay Manila. Naipablaak kadagiti diario ti naduktalanna a sibibiag pay a puli dagiti Pugot a Dicamay ket pinagpiestaan ti media agraman dagiti adda iti ballasiw taaw. Nairaman pati dagiti puli ti kulibangbang. Pinagdadasig met dagiti eksperto iti insekto ti ladawan dagiti kulibangbang ket idi awan makitada a kapadpadana, pinanagannanda iti Trogonoptera Maloconensis, naadaw iti nagan ti Isla Maloncon. Indeklara ti Department of Environment and Natural Resources a karaman dagiti Bantay ti Tapha ken Cagua a saluadanda.

Immabot iti makatawen a naguray ni Basao sa rimmuar ti pangngeddeng ti Commission maipapan iti panagtagikua dagiti pugot iti paggigiananda kas daga ti kaputotanda wenno ancestral domain. Kasapulanda pay a kasarita ni Ama Nauro sakbay a mapirmaan dagiti dokumento.

Nakumotan pay laeng iti angep ti tuktok ti bantay idi makadanon da Basao iti barangay ti Cumao a sakupen ti Gattaran. Limada amin, agraman ti maysa nga opisial ti opisina ti NCIP a naggapu’t Manila.

Naglugan iti traysikel da Basao. Dinaliasatda ti kalsada a likkalikkaong ken pagatpalaypalay ti tapok agingga a nadanonda iti sakaanan ti bantay a paset ti Tanglagan ken nagbeddengan ti Capissayan.

(Maigibusto)

Comments are closed.