Footer

TUNGTONG-ARUBAYAN: Politika idi ken ita, awan ania a nagdumaanda (Umuna a paset)

Naggibus ti panagipila iti kandidatura itay Disiembre 30, aldaw a pannakaiyanak ni Andres Bonifacio, ti dadaulo ti rebolusion maikontra kadagiti Kastila. Iti baet ti nasurok a sangagasut a tawen, ti klase ti politika idi tiempo da Andres Bonifacio ken Emilio Aguinaldo ket kas met la iti agdama, no di pay ketdi ad-adda a kimmaro.

Sakbay a tratarentayo dayta, dakamatentayo a ditoy pagiliantayo, ad-adda a selebrarantayo ti aldaw ti pannakatay ti bannuartayo ngem iti aldaw ti pannakayanakna. Agingga ita, dimi pay matukod a panunoten no apay. Gapu kadi ta ad-adda a makitatayo ti kinaindaklan ti bannuar gapu iti ipapatayna?

Kas ken ni Dr. Jose Rizal, selselebrarantayo ti Disiembre 30 a national holiday. Pananglagiptayo ken ni Rizal kas naindaklan a bannuar. Ngem iti daytoy nga aldaw ti pannakapaltogna iti Bagumbayan. Napaltogan ni Rizal gapu iti panangsuratna iti dua a nobela a nanglukaisanna iti kinadakes dagiti fraile a Kastila ken panagabuso dagiti agtuturay nga Espaniol kadagiti Indio.

Ngem iti biang ni Andres Bonifacio, ad-adda a malaglagip ti aldaw a pannakaiyanakna ngem iti ipapatayna. Aldaw ti pannakayanakna ti Nobiembre 30, 1863 idinto a natay idi Mayo 10, 1897.

Apay a kastoy? Ngamin, maibilang a maysa kadagiti nasipnget a petsa iti historia ti pagilian ti pannakatay ni Andres Bonifacio. Natay ti bannuar, saan a gapu iti panangirupirna iti kalintegan dagiti kailianna, saan nga iti tay-ak ti pagbabakalan bayat ti pannakirinnamasna kadagiti soldado a Kastila, saan nga iti ima dagiti ganggannaet a kabusor. Napaltogan ni Bonifacio kalpasan ti pannakabistana a nakapaneknekan (kano) a nakabasol iti panangliputna iti pagilian ken sedision. Padana met laeng a Pilipino ti nangisayangkat iti pannakagudas ti biagna.

Ngem ti kinapudnona, napapatay ni Bonifacio gapu iti nakaro a politika. Saan a malibak a politika ti nangkettel iti biag ti maysa a pangulo a nagarapaap a mangwayawaya ti pagilian iti ima dagiti Kastila iti babaen ti rebolusion, kasungani ti pammati da Jose Rizal ken dadduma pay a bannuar.

Uray kadagidi a panawen, saan nga agkaykaysa dagiti dadaulo ti rebolusion iti baet a maymaysa ti panggepda: ti panangparukmada iti puersa dagiti Kastila a nangadipen kadagiti Pilipino. Kangrunaan a maitudo a makaigapu iti dida panagkaykaysa gapu kadagiti nadumaduma a gunglo ken grupo nga idauluan ti agduduma a pangulo wenno lider. Agsusupadi dagiti lider iti kapanunotan ken pagtakderan mainaig iti sakup ti grupoda wenno hurisdiksion a saklawenda kasta met ti pagpatinggaan ti autoridadda. Kastoy ti situasion idi.

Taliawentayo ti historia.

Ni Bonifacio ti nangilungalong iti armado a rebolusion maikontra kadagiti Kastila idi Agosto 26, 1896 babaen ti panangpigisda iti sedulada iti pagteng a nalatak ita nga “Ikkis iti Balintawak”, kas panangipakitada iti saandan a panangbigbig iti autoridad dagiti Kastila.

Kadagiti damo a pannakiranget ti grupo ni Bonifacio kadagiti Kastila, nagballigida. Ngem gapu iti nababbaba ti klase ti armasda, napasubli met laeng dagiti Kastila dagiti lugar a sinakupda.

Nasaknap ti rebulosion nga inwayat da Bonifacio. Ti makadakes, adda dagiti grupo a nabuangay a mangbigbig laeng iti bukodda a dadaulo.

Kadagidi a panawen, dua a grupo dagiti Katipunero ti agkaribal: ti Magdiwang nga idauluan ni Bonifacio ken ti Magdalo nga idauluan ni Emilio Aguinaldo. Saan a nagkatunosan dagiti dua a gunglo mainaig iti hurisdiksion ken autoridadda a nagtungpal ti saan nga itutulong ti maysa a grupo iti sabali a grupo.

(Adda tuloyna)

Comments are closed.