Footer

ESSAY: Kabaybayan, masipsiputan iti kaadda ti red tide

Saan laeng a fish kill wenno panagpatay dagiti ikan a taraken kadagiti fish pond ken fish cages a kas iti napasamak iti Magat Dam iti Ramon, Isabela ken iti pasetna iti Ifugao a napasamak itay laeng nabiit ti nainget ita a bambantayan ti Bureau of Fisheries and Aquatic Resources (BFAR) no di pay ti posible nga irarasuk manen ti red tide a kas iti napalabas a paniempo a kapades ti El Niño phenomenon. Bambantayanda ita a nalaing ti kabaybayan  aglalo kadagiti lugar a rimmuaran ti red tide outbreak iti napalabas. Napeggad  a kas taraon dagiti shells ken dadduma pay a kaarngida nga apektado itoy a red tide.

Kas iti napalpalabas, posible met nga ideklara ti BFAR ti total a panangiparit iti panagsida kadagiti shells nga apektado iti red tide agingga iti bumaba manen ti toxicity level iti regulatory level. No nangato ti toxicity level dagiti  shells ken dadduma pay a kaarngida, maiballaag metten ti saan a panagsida kadagitoy. Agbayag daytoy a ballaag agingga a saan a bumaba ti toxicity level iti regulatory level. No bimmaban iti regulatory level,  nasalun-aten a kanen dagitoy a nagbiag iti baybay.

No ngamin nangato unayen ti saxitoxin equivalent (STX eq.) per 100 grams a matakuatan a kimpet kadagitoy, maiwaragawag metten ti ballaag. Makuna nga adda iti regulatory level  ti red tide 40 µg STX eq per 100 grams. Maysa a neuropoison wenno nabileg a sabidong ti saxitoxin.

Ta ania ngamin aya ti makunkuna a “red tide?” Apay nga adda daytoy nga agraira iti kabaybayan? Ken apay nga iti panawen ti saan a katutudo ti kinaaddana?

Maysa a natural a phenomenon ti red tide. Saan a gapuanan ti tao. Mapasamak daytoy no agbaliw ti temperatura ti lugar. No bumara ti panawen. No ti temperatura, salinity ken dadduma pay a nutrients ket limmaksid iti regulatory level, umadu metten ti karenina brevis algae.

Awan ti makaammo iti husto a makagapu ti pannakapataud ti red tide. Ngem kuna dagiti eksperto a ti ingangato ti temperatura ken kinakisang ti angin ken tudo  ti kangrunaan a rason ti panagadu dagitoy nga algae. Awan pay laeng ti masnop a kabaelan ti tao a mangpaksiat kadaytoy. Ngem adu dagiti sientista iti lubong ti mangad-adal kadaytoy tapno maipaayaan iti pannakakontrolna..

Harmful Algal Blooms, (HABs) ti husto a pangawag kadaytoy a phenomenon, segun dagiti sientista nga agsuksukisok.  Maysa a misnomer wenno biddut a panangawag iti “red tide” agsipud ta saan met a konektado dagitoy nga algae iti tide wenno agus ti baybay. Kadagiti eksperto ken sientista, awaganda daytoy iti HABs. Ngem iti media, naikairuamanen ti red tide. Red tide a di met konektado iti agus. Ti red tide a kas media lingo.

Gagangay ngamin a panagbukar ken panagadu dagitoy nga algae, agmaris nalabaga ti baybay a yanda. Ta panglabbagaen la  ket ngarud ti marisda. Iti daytoy a banag nga inadaw dagiti dadduma ti nagan a red tide. Ngem saan laeng a nalabaga ti marisna no di ket adda pay sabsabali, segun iti kimpetanna.

Nupay kasta, saan amin nga algae, phytoplanktons ken planktons ket addaan iti toxin. Adda met dagiti awanan iti toxin nga isu dagitoy ti taraon dagiti ikan, billit ken tao.

Napeggad a talaga daytoy a phenomenon. Pakatayan dagiti agsida kadagiti naapektaran a shells. Saan a nasayaat ti epektona iti marine resources, iti salun-at ti tao ken iti ekonomia. Ta saan laeng a ti salun-at ti publiko ti maapektaran no di pay ti ekonomia.#

Comments are closed.