Footer

SALAYSAY: Mulaan iti tawwatawwa dagiti di maus-usar a daga

Adda kadi dagayo a di maus-usar ken nagkalaeganen kas koma kadagiti adda iti bakras ti bantay wenno nagkasamekanen a bangkag a saanen a mamulmulaan gapu ta nakutiil met dagiti maimula ditoy wenno adayo iti pasayak a pagalaan iti danum a pagsibog? Padasem man a mulaan laengen iti tawwatawwa wenno tuba-tuba iti Tagalog (aw-awaganda iti Physic nut iti Ingles ken Jatropha curcas iti siensia). Maysa daytoy a klase ti mula a masansan nga agtubtubo laeng iti aglawlaw ken am-ammo a mausar ti tutot ti bulongna a pagagas iti singaw iti ngiwat idinto a nananam met a kas iti mani ti bukelna nupay makaulaw no mapalaluan ti mangan iti daytoy. Naduktalan metten a ti lana manipud iti bukelna ket epektibo a pagalaan iti bio diesel a mausar iti lugan ken makinaria. Kuna dagiti eksperto a no la koma adda umdas a mula a tawwatawwa, mabalin a bumassit ti panagdepende iti krudo manipud iti uneg ti daga a pakaigapuan ti nakaro a polusion iti aglawlaw. Ngem agingga ita, bassit ti maguyugoy nga agmula iti daytoy uray pay ditoy Kailokuan, isu nga awan met ti mayat ng agipuonan para iti pannakaipatakder ti planta a mangproseso iti bukel ti tawwatawwa tapno agbalin a lana. Gasut met ngamin a milion ti kasapulan iti panagipasdek iti planta idinto nga awan met ti adu a bukel nga iprosesoda.

Idi 2005, maysa nga eksperimento ti insayangkat ni Dr. Alfredo R. Rabena, mangidaulo iti Research and Development Office ti University of Northern Philippines iti siudad ti Vigan mainaig iti mula a tawwatawwa. Minulaanna iti tawwatawwa ti tambak dagiti talonna iti Rugsuanan, Vigan City iti rugi ti panagtutudo iti dayta a tawen. Patubo a bukel ti immulana iti dadduma a paset idinto a sangsanga iti sabali pay a parte. Babaen itoy, napagdasigna no ania ti napimpintas nga usaren iti panagmula. Kuna ngamin ti dadduma a namaymayat ti agpatubo ngem ti agitugkel iti sanga.

Kalpasan ti pito a bulan, nangrugin nga agbunga dagiti sanga idinto a nasurok a makatawen sakbay a nagbunga dagiti patubo. Ad-adu pay ti naibunga dagiti sanga no idilig kadagiti patubo nga immulana. Ngarud, napaneknekan ni Rabena babaen ti eksperimentona a nadardaras ti agganansia no dagiti sanga ti tawwatawwa ti imula. Dagiti naapitna a bukel met ti ar-aramatenna iti eksperimentona iti laboratorio ti UNP. Babaen ti extractor wenno distiller, inlasinna ti lana manipud ditoy tapno mapagbalin a methyl ester. Isu daytoy ti mabalin nga ilaok iti biodiesel.

Naduktalan pay ni Dr. Rabena a nasamay a pagpurga ti nagango a bukel ti tawwatawwa. Kinunana nga umdasen nga ipakan ti maysa a bukel para iti ubing nga adda ariekna idinto a dua wenno tallo a bukel para iti nataengan.

Idi dimmakkel dagiti mulana, nagbalin payen ti sirok dagitoy a napintas a pagiwaywayan ken pagilinongan kadagiti tarakenna a kalding, kasta metten a saanen a direkta a mapudotan dagiti mulana a lasona ken spinach isu a kinunana a napintas met daytoy nga intercrop ti natnateng. Ngem nupay kunada a mula ti sadut ti tawwatawwa ta agbiag daytoy uray iti daga a nakurang ti sustansiana, kinuna ni Rabena a masapul met a masibugan daytoy uray maminsan iti makalawas tapno ad-adu ken nasalsalun-at met laeng dagiti maibungana.

Ala,  imbes nga agkabakiran wenno agkalaegan dagiti dagayo a di met maus-usar, apay a diyo padasen a mulaan iti tawwatawwa? Maasikasoyo la ngaruden ti awan usarna a daga, maaddaankayo pay iti kanayonan a pagganaran ken makatulongka pay iti pannakaibassit ti panagusar iti fossil fuel a makaited iti polusion. Agbalinka payen a paset ti adbokasia kontra climate change a problema itan ti sangalubongan.#