Footer

Gomburza: biktima iti yaalsa iti Cavite idi 1872 (Tuloyna)

Agdadata a saan a naited kadagiti akusado ti karbenganda a mangpaneknek nga inosenteda iti pammabasol maikontra kadakuada  iti panagusig.

Agpayso, adda nadutokan a mangdepensa kadagiti “rebelde” ngem makuna a kattiliw amin dagitoy agsipud ta naikkanda laeng iti maysa nga aldaw a mangisagana iti depensa dagiti naidarum.

Kasta met a mapaliiw a mapagduaduaan ti testimonia dagiti naiparang a saksi agsipud ta kaadduanna a “nadamdamagda” laeng dagiti balikas nga insawang dagiti akusado ken maibilang a naparparbo dagiti ebidensia nga imparang dagiti para usig.

Pagarigan ti naiparang a maysa a saksi nga agnagan Francisco Saldua a nagkuna a karaman iti pannakaplano iti yaalsa. Inkallawit ni Saldua dagiti tallo a padi ken sumagmamano a dadaulo a Pilipino nga adda pannakaibiangda iti yaalsa. Iti testimoniana, kinuna pay ni Saldua nga impalgak kenkuana ni Sarhento Lamadrid ken maysa kadagiti agkabsat a Basa a tumulong ti bapor ti Estados Unidos iti rebolusion ti “gobierno” ni Fr. Burgos. Kasano a makumpirma ti kinapudno ti insawang kenkuana ni Lamadrid ket napaltogan daytoy kalpasan ti apagbiit a pannakausigda iti court martial kalpasan ti napaay a yaalsada?

Limtuad bayat ti panagusig a nagtestigo ni  Saldua kas sukat ti pannakaited ti pardon kenkuana. Agdadata ngarud a mapagduaduaan a saksi ni Saldua gapu ta biagna ti nakataya iti daytoy a panagtestigona.

Kalpasan ti panagtestigo ni Saldua, saanen a nakita pay iti korte. Impambar dagiti agtuturay a nagsakit daytoy ket nakapsut ken saanna a kabaelan ti mapan iti korte idi ginandat ti abogado dagiti akusado a paayaban tapno mapagsaludsodan mainaig iti testimoniana. Ngem ad-adda ketdi a patien nga inlemmeng dagiti agtuturay ni Saldua tapno mailisi daytoy iti pannakaitibkol ti dilana iti nainget a panagsaludsod ti abogado ti depensa.

Nagsasaruno dagiti saksi a militar a nangirarem ken ni Fr. Burgos. Nagtestigoda a no  agballigi ti yaalsa, agbalin a presidente ti kura paroko ti San Pedro. Nupay dida imbaga ti nagan ni Fr. Burgos, agdadata nga isu ti dinakamatda agsipud ta iti dayta a tiempo, isu ti kura paroko ti Katedral ti Manila a maaw-awagan met a kas parokia ni San Pedro.

Adu pay dagiti alegasion a naipalladaw ken ni Burgos kas iti panagiwarasna (kano) kadagiti subersibo a babasaen,  ti nalimed a miting nga inatenderan ti padi a nakangegan dagiti saksi kadagiti balikas a “gubat, rebelion, insureksion” ken ti panangrubrobda kadagiti umili a makigubat iti Espania.

Sabali pay nga ebidensia a nasarakan kano iti aruaten ni Fr. Jacinto Zamora ti naiparang: maysa nga inbitasion a nakailanadan dagiti sumaganad: “Big gathering. Come without fail. The comrades will come well provided with bullets and gunpowder (Dakkel a panagtitipon. Umayka nga umay. Umay dagiti kakaduatayo nga adda kuyogda a balbala ken pulbora).”

Madakamat ditoy nga umaayam iti baraha ni Fr. Zamora. Kadagidi a tiempo, kadagiti mannugal, puonan ti kayat a sawen ti “bala ken pulbora.” Ngem inaramat dagiti autoridad daytoy a pinanglangdet kadagiti tallo a padi iti naisaklang kadakuada a kaso.

Iti baet dagiti testimonia dagiti mapagduaduaan a testigo, makita nga agkurang dagiti ebidensia maikontra kadagiti papadi. Ngarud, indawat ti abogadoda a madismis ti kaso. Ngem imbilin ketdi ti Gobernador Heneral a maituloy ti panagusig.

Kas ninamnama, idi Pebrero 15, 1872, kinedngan ti Konseho ti Gubat a nakabasol dagiti akusado. Kadagsenan ti sentensia dagiti tallo a padi ta nasentensiaanda a matay babaen ti garote. Nasentensiaan dagiti dadduma nga akusado iti sangapulo a tawen a nadagsen a panagtrabaho idinto a dagiti sabali, walo a tawen a  pannakaipalladaw iti Marianas.

(Maigibusto)