Footer

SALAYSAY: Kuret: makasabidong a kappi

Mabalin a nangegtayon dagitoy a balikas:  “Dika pay la makuret, salbagka!”, “Nakureten a!” wenno “Makuret dagiti mulamon!”

Sadiay Barangay Cannaoay, San Fernando, La Union, maysa nga ama ti naipadamag itay nabiit a naitaray iti ospital, agngangabit ken patay, awananen iti puot (na-comatose) gapu ta nakuret! Kas panangisalaysay ti anakna, napan sinarungkaran ti ama dagiti gagayyemna ket naggiinumda iti arak ken nagpulotan iti kappi. Atapen dagiti kinainom ti ama nga adda nailaok a kuret iti pinulotanda ket daytoy ti nasidana a puon ti pannakasabidongna.

Ania ti kuret? Sadino ti namungayan  daytoy a balikas?

Maysa a klase ti kappi ti kuret a naruay no kastoy a tiempo ti panagtutudo ken panagdinakkel ti danum iti karayan. Gapu iti agus, mailaokda kadagiti kappi a kaay-ayotayo a sidaen. No nairaman a nakalap, nailuto ken sinda, ditan a masabidongan ti nangan. Posible nga ipatay ti makakaan daytoy ta nasamay unay ti ikutna a sabidong.

Ania ti langa ti kappi a kuret?

Segun iti pannarita dagiti lallakay ken babbaket, isuda dagiti barbonan a kappi, kakasla dutdotan, natayengteng ti marisna (nagduduma a maris, ngem kaadduanna ti lumabaga ken derosas). Gagangay a nakakapet-agkalkalantay dagitoy kadagiti puser, darekdek, dagiti sirok iti rangtay, batbato ken dadduma pay. Uray iti kabaybayan ket addada kadagiti remmeng lalona unay iti kabatuan ken kangtariban.

Kuna ti maysa a report: “Crab poisoning is characterized by numbness of the lips, tip of the tongue and paralysis of the limbs, which the victim experiences fifteen minutes to a few hours after ingesting the poison. Intense vomiting ensues. Reddish swellings on the abdomen appear. Breathing becomes difficult, and soon the victim becomes unconscious. Respiratory failure follows. Death takes place in four to six hours, earlier among children. Other than local remedies like induced vomiting, there is no known effective antidote to crab poisoning.”

Kumongkumong ti pangawag dagiti dadduma a dialekto iti pagilian, lalona iti umabagatan iti kuret. Zozymus aennus L ti sientipiko a nagan daytoy a kumongkumong. Dagiti natayengteng a nalabaga wenno dagiti maaw-awagan iti red eggs crab ket  maawagan iti Atergatis integerrimus. Adda batekna a puraw a babassit dagiti dadduma. Ken adu pay a sumagmamano a sientipiko a nagan dagiti dadduma a klase ken segun iti lugar a pagnanaedanda. Xanthid crabs manipud iti family xanthidae, kunada kadagiti dadduma a klase ken segun iti lugar a pagnaedanda.

Saan unay a nalawag ken nailawlawag babaen ti panagadal, panagsukisok ken panagobserba ti ikutda a sabidong. Ngem kadagiti dadduma a sinurat, gagangay a mapapati a ti ikutda a sabidong ket gapu kadagiti bacteria a kimpet wenno agnanaed a mismo iti bagi dagiti kappi. Addaanda iti symbiotic relationship. Kas met laeng kadagiti sida a butiti ti kasamay ti sabidong nga awitda.

“Dika pay la makuret, salbagka!” no kunada, maysan dayta a lunod. Lunod ti makaunget wenno marururod wenno masiudot. Makuret wenno matay ti kayatna a sawen. Nagtaud daytoy “makasabidong” a balikas manipud iti balikas a kuret.

Ket no adda nagdamag iti maysa a tao ket insungbat ti napagsalusodan a “nakureten”, kayatna a sawen, natayen dayta a tao. Naadaw met laeng manipud iti balikas a kuret.

Saan laeng a dagiti tao ti pakaiyaplikaran iti kuret. Uray met kadagiti ayup wenno dingo lalo dagiti biktima iti pangok wenno peste. “Nakuretdan a”, masansan a mangngeg.  Maiyaplikar met ti balikas a kuret uray kadagiti mula. No “nakuret” dagiti mulamon, nalayet,  nalaylay wenno nagangodan.

Maysa a kappi ti kuret nga addaan nabileg a sabidong ngem nakaadawan ti lunod ken tabbaaw, panagpeste dagiti animal, ken ipapatay wenno panaglaylay ken panagango dagiti mula.#