Footer

SALAYSAY: Apagbiit la a tudo ngem aglayus

Nagbalbaliw a talagan ti tiempo. Saanen a kas idi napalpalabas a tawen. Awan ti bagyona ngem nakapigpigsa met ti umatiberret a tudo nga itinnagna ket uray la manglayus iti pirmi. Kumanabsiit ti kimat a kellaat a maiyurit iti tangatang santo sarunuen ti agdalagudog a gurruod ket kasla mabriat ti barukong iti pannakakellaat wenno pannakakigtot ket sumallukob pay ti lagaw gapu iti kinapigsana.

Saan met ngarud a maipakdaar daytoy saan a gagangay a sasaaden ti panawen tapno masakbayantayo koma ket ammotayo ti aramidentayo. Kas iti napalabas a napasamak iti Metro Manila a nupay apagbiit, napuskol ti tudo ket arig pinaglangoyna manen dagiti agbiahe a lugan. Adu manen dagiti naperhuisio a commuters gapu iti pannakakubongda.

Ngem nakarkaro nga adayo ti napasamak kadagiti sumagmamano nga ili iti probinsia ti Cagayan ken Isabela a nalayusda iti pirmi uray awan met ti bagyo. Adu dagiti nadadael a sanikua ken imprastraktura.  Nadadael dagiti nagkaadu nga apiten koma iti talon iti Tanap ti Cagayan. Gapu iti nakana a layus, naibuis dagiti sumagmamano a biag.

Apay a kastoy metten ti mapaspasamak? Malaksid ti climate change wenno panagbalbaliw ti paniempo, ania  pay ti makagapu daytoy?

Aramid met laeng ti tao!

Ti kinakisangen dagiti kayo kadagiti bantay ti makagapu iti mapaspasaran a kellaat a layus no agtudo lalo kadagiti nababa a lugar. Saanen a kabaelan dagiti nabatbati a kayo a lapdan ti danum nga aggapu kadagiti bantay. Agayusen nga agpababa, ket mapasamak metten ti landslide wenno mudslide a pakadadaelan dagiti sanikua, mulmula ken ipatpateg iti biag.

Duan a dekada ti napalabas manipud pannakaisar-ongko sadiay Tanap ti Cagayan. Nasaksiak ti pannakapukan dagiti troso a daddadakkel pay ngem bagi ti nuang iti namgipasiaranda kaniak a  logging concession. Agsangsangit ti nakaparsuaan iti panangabuso ti tao!

Kasla saan nga italtalek ti tao, saanda a masirmata ti masakbayan, wenno agturay ti kinagamrudda lalo dagiti dadakkel ken agbilbil-a ti boksitna ken dadakkel ti natugawanna iti tanap.

Impadlesko iti nakemko a lak-amento ti tanap ti didigra nga impalayna  iti abaga ti nakaparsuaan. Ket itay napalabas a panaglayus iti tanap nga awan met ti bagyona, partaanen daytoy ti nakarkaro a sagabaen dayta a lugar a didigra iti masanguanan nga aldaw. Isublin ti nakaparsuaan iti mismo a tattao ti kinaabusona.

Dagiti barado a drainage canal ti sabali a makagapu iti kellaat a layus no agtudo. Mapaspasamak daytoy saan laeng nga iti Metro Manila ken Tanap ti Cagayan no di  dandani amin a lugar lalo kadagiti densely populated areas.

Makunami: saan a kabaelan a bukodan a trabahuen ti gobierno dagitoy a parikut. Kasapulan ti napasnek nga itutulongtayo amin nga umili. Nasken a bumiangtayo, masapul ti panagtitinnulongtayo. Masapul nga ipakattayo ti kinaresponsibilidadtayo nga umili. Daytoy ti kidkiddawen ti ili.

Liklikantayo koma ti panagibelleng kadagiti basura iti uray sadino la ditan ta dagitoy ti mangbara wenno mangserra kadagiti drainage canal.  Dagiti la unay nadumaduma a plastik, kas kadagiti nagsupotan. Saanda met ngarud a marunot wenno agrupsa. No maurnongda kadagiti dalan ti danum, serraanda. Ket no agtudon, daras nga aglupias ti danum agsipud ta saan metten a makataray iti canal.

Responsibilidad dagiti umili a protektaran dagiti amin a drainage canal, waterways ken tributaries a ruaran ti agus ti danum no panagtutudo. Responsibilidad met ti gobierno a tamingen ti maintenance dagitoy. Nasken nga ikalawa ti dredging wenno pannakakali kadagiti pagnaan ti danum tapno nawaywaya ti pagnaan ti danum.

Sadiay California, USA, inrugidan ti dida panagaramat iti single-use plastic bags wenno dagitay pagsupotan a no mausar maminsan ket ibellengen, dakkel man wenno bassit. Babaen daytoy nga addangda, maprebentaranda ti binilbilion a plastic bags a mangipaay iti rugit iti aglawlaw ken kangrunaanna, mangbara kadagiti bagi ti danum.

Nupay adda metten dagiti grupo a nangirugi iti pannakaisubli dagiti paper bags idtoy pagilian, nasken unay ti napingpinget nga addang tapno suportaran ti ad-adu pay nga umili daytoy a banag. Nasken ti napaspasnek a pannakaiyadal kadagiti umili ti pagdaksan ti panagaramat kadagiti paper bags.

Maigunamgunam koma ti panagmula iti kawayan iti asideg wenno ngarab dagiti karayan, waig ken dadduma pay a tributario ken waterways. Iti uneg ti dua a tawen, dadakkelen dagitoy a mula. Sadiay La Trinidad, Benguet, ilunglungalong iti agdama ti Benguet State University ti panagmula kadagiti kawayan iti sibubukel a Cordillera, lalo kadagiti naynay a pakapaspasamakan iti landslide.

Gapu itoy panagbalbaliw ti panawen, umawat ti pagilian iti P720 milion a tulong manipud iti Australia tapno mapasayaat pay ti programana iti disaster preparedness.

Nupay saan a malapdan ti idadateng ti narungsot a panawen, malapdantayo ti   dakkel a didigra a pataudenna babaen ti panagbalintayo a responsable nga umili.  Nasaysayaat daytoy nga aramiden ngem ti agpipinnabasoltayo kalpasan a napasamak ti didigra.#

Comments are closed.