Footer

Agpidutka Iti Kuarta Iti Leddeg, Atanud!

Salaysay ni Jobert M. Pacnis

WEN, panguartaan met ti leddeg, Atanud! Kaska man la agpidpidut laeng iti kuarta—nga uray maregmeg, no mapagtitipon, adda met umanay a pangsupusopmo kadagiti kasapulan iti uneg ti balay.

Iti ilimi a Ballesteros, aggapu dagiti tagilako a leddeg kadagiti barangay a masarakan iti dayaen ti ili: ti Sta. Cruz, Ammubuan ken Palloc. Adda ngamin kadagitoy a barangay ti maaw-awagan iti buyon (nalungog a paset ket di maat-atianan iti danum). Napupokan iti lames dagitoy isu a piskaria kuna dagiti dadduma.

Kaaduan ken kaimasan ti maala a leddeg iti barangaymi nga Ammubuan,  segun dagiti aggatang.

Ta apay kaimasan? Umuna, awan ti ubong dagiti baboy iti asideg a pagayusan ti rugit iti danum. Nadalus ngarud dagiti leddeg. Maikadua, saan a mapakpakan iti komersial a feeds dagiti taraken a tilapia a mabalin a mangapektar koma iti natural a raman dagiti leddeg.

Wen, Atanud, agpayso ‘ta nabasam. Iti buyon a nakapupokan ti lames ti pakatartaraknan met laeng dagiti leddeg! Di kad’ saan a maymaysa laeng ti mabalin a pamastrekam no pupokam met iti leddeg ‘ta piskariam?

Ni tatang (Roberto Gajoltos Pacnis) ti nakapanunot itoy. Gapu ta kadawyan a dagiti bisukol Taiwan ti agnanaed kadagiti buyon idi, napanunotna a paaduen ti managsaggaysa a leddeg a naalana.

Ta apay nga awan unay ti leddeg idi?

Dati a karuotan dagiti buyon. Nagpupuskol dagiti ruot. Panguartaan met ketdi daytoy idi a panawen dagiti kalesa. Agsasagannad dagiti adda kabaliona nga umay aggatang iti ruot. Pamastrekan idi ditoy bariomi ti mangruot iti buyon.

Gapu ta napuskol dagiti ruot, saan a makapagbiag wenno makapaadu dagiti leddeg. Birabid ketdi, a, ti adu! Ti la um-umam nga agsida idi. Kaayatan la unay ti birabid ti agnaed iti naruot a lungog aglalo kadagiti malugluglog dagiti nuang. Ania ketdin a panagaduda.

Idi nasuktanen iti de-makina dagiti lugan, in-inut a nadalusan dagiti buyon ta awan metten ti adda kabaliona. Napupokan iti tilapia (awan unay idi daytoy a lames; ar-aro, gurami, paltat ken dalag ti adu). Nagpukaw metten dagiti birabid ta sipduten met dagiti tilapia ti naggianda no kasta nga agdilatda.

Ditoy metten a napanunot ni tatang a ti leddeg ti paaduenna.

Nanam-ay ti agtaraken ti leddeg, Atanud. Saan a masapul a pakanem. Agpannuray ti taraonda kadagiti lumot ken lued.

Indakdakkel ni tatang ti di mangpakpakan iti komersial a pagpakan kadagiti pupokna a lames. Umanay lattan ti tuyo no kasta a kaaduna. Ngem ad-adda ketdi a dagiti balangeg ken lumot ti taraonda.

Tapno di kano makadangran iti salun-at!

Agpayso met, di kadi, Atanud? Isu a ditoy ilimi, no nakitadan ni nanang (dati a Josephine Farinas Matias) idiay plasa nga aglako iti leddeg wenno lames (saan laeng a tilapia, adda met latta dagiti gurami, ar-aro, paltat ken dalag), aribungbongandan. Ta kas kunadan iti Tagalog, Atanud, ‘subok na’ dagiti tagilakona. Awan ti pagdanagan dagiti aggatang ta sigurado a natural ti raman, nanam ken taba dagiti inyudongna.

Oktubre 2009 idi nakaay-ayat ti buya ditoy buyonmi, Atanud. Agsasaruno da kayong (Ricardo B. Menor, i-Luna, Apayao), ni ading (Rosie) nga asawana, ni tatang ken ni kapungan (dati a Judith M. Simon) nga agtaneb tapno agkurimes iti leddeg. Saggagaysada iti pagikkan. Balde pay ketdi. Mapmapno dayta awan pay dua orasda nga agkurimes. Sayang laeng ta diak makagiddan ta dinalapusnatayo met ti sagubanit. Ngem dati nga aramidko met daytoy aglalo idi addaak iti haiskul ta isu ti pangal-alaak iti gastuek nga agbasa. Uray idi addaakon iti kolehio.

Inaldaw a kasta, Atanud. Ne,  di maibusan ti leddeg, kunam?

Tallo kadisso ti buyonmi, Atanud, ket medio nalawa met bassit ti tunggal maysa a napenned iti tambak. Napardas pay ti panagadu dagiti leddeg. Pinullo ti yitlog ti maysa. Ken mapili dagiti maala, dagiti laeng dadakkel tapno adda manen sumaruno a maala.

Mapan a P30 ti sangakilo ti leddeg no kanginana, Atanud. Kinse met no kalakana. Kuentaemon no mano a kilo ‘diay sangabalde. Sa inayonmo pay diay bilangda nga agala. Ket inaldaw pay dayta. Manon ngay? Di kad dakkel ti maitulodna iti pagkasapulan iti uneg ti balay!

Dua laeng ti luto ti leddeg a maar-aramid. ‘Tay nadiguan tapno adda pagkaldom ken ginisar. Nalaka laeng dagitoy, Atanud. Kastoy man:

 

Para iti Diniguan:

Mangipaburek laeng iti danum nga adda laya, bugguong ken baraniwna (adda kenka no kayatmo a laokan iti kamatis ken lasona) sa ipisok ti nabugguanen a leddeg. Betsinam no kayatmo, Atanud. Kiwarkiwaren. Adawen a dagus. Di unay a pagbayagen tapno di kumtiig ti leddeg.

 

Para iti ginisar:

Igisar iti manteka ti laya, bawang, kamatis sa ipisok ti nabugguan a leddeg. Kiwaren. Timplaen iti betsin ken asin. Adawen ket idasar a napudot. Ayna, ti imasna, Atanud! Malipatam ni katugangam a kunada.

Ngem, ne, Atanud, namaymayat met laeng no ti leddeg a lutuen ket ‘diay di kaal-ala. Masapul a patakiem pay a kunada. Pagpatnagem iti planggana. Ngem dim’ a dandanuman tapno awan ti matay kadakuada.

Ne, baka naimasamon ti nagbasa itoy sasawek, Atanud, ket malipatam ti agaramid (no awan pay) iti pagtaraknam. Agpaaduka met dita lugaryo. Ania ti ammom no daytoyen ti pagbaknangam? Aglalo no awan pay ti leddeg dita lugaryo.

Nayon pay a pamastrekam, Atanud: mulaam iti kamotit wenno utong wenno ania man a nateng ‘ta tambak ti aramidem a piskaria. Sa balangeg iti baba dagiti tambak. Mano daytan a pamastrekam? Libre payen ti sidaem iti inaldaw. Sa igiddanmo pay ti agtaraken iti netib a manok, ayna, ania pay ti sapulem? Ngem, ne, dimo pagtaraknan iti itik wenno pato ti piskariam ta didanto ketdi ikisap dagiti leddegmo.

Pangalaak iti taraknek, kunam? No awan dita taltalon dita lugaryo ta nagagara ket ngatan iti pasuyot wenno iti opisina ti Bureau of Fisheries and Aquatic Resources, dimo rigrigaten ti pumasiar ditoy ilimi. Agdamagka lattan idiay plasa. Uray no di a dapon (Huwebes ken Domingo), adda latta.

Wenno pasiarennak biiten ta makitam met dagiti pagtartaraknanmi?

Ania, Atanud, yurayka?#

Comments are closed.