Footer

Panguartaan dagiti ruot baybay (Maudi a paset)

Salaysay ni Christine Marie Versoza

 

Dagitoy man dagiti nadumaduma a klase ti ruruot ti baybay iti Amianan: Porphyra wenno ti   gamet, nangato ti klasena a ruot-baybay ken maris bioleta; Gracilaria wenno guraman; Kappaphycus (Cottonii) ken Eucheuma (Spinosum), nangato ti klasena a ruot baybay a pagtaudan ti carrageenan; dagiti masida a kas ar-arosip (Caulerpa sp), pukpuklo (Codium sp), panpan-aw, aragan (Sargassum sp), ar-aritos, kulotkulot, labiglabig, galgalis, salingungo, lumot,  kanotkanot, balballulang ken dadduma pay.

Nalatak unay a ruot baybay ti gamet ta pagsapin-pagbungon iti aramiden a Japanese foods a kas iti sushi ken dadduma pay. Uray dagiti pagilian ti South ken North Korea, China, Latin America ket naessemda unay iti daytoy a ruot baybay.

Nalatak unay ti gamet a klase ti ruot baybay iti kabaybayan ti Burgos, Ilocos Norte ta naaddaanda pay iti Gamet Festival a maangay iti tunggal Disiembre. Panagaala met dayta a ruot ti baybay iti bulan ti Pebrero agingga iti Mayo. Masarakan pay ti gamet kadagiti kabaybayan ti Cagayan a kas iti ili ti Sta. Praxedes, Claveria, Sta. Ana ken ti Isla ti Calayan. Bioleta ti gagangay a maris dayta a ruot baybay.

Dakkel ken nalawa ti seaweed industry ta umabut iti $6 billion. Idi dekada ’80, ti pagilian ti maysa kadagiti kadakkelan a producer ti seaweeds a variety a Eucheuma cottonii (nga itan ket inawagandan iti Kappaphycus alvarezii) ken Eucheuma spinosum (nga itan ket inawagandan iti Eucheuma denticulatum) a pagtaudan iti naproseson a carrageenan.

Nalatak ti Shemberg Corporation, kompania a binangon ni Benson Dakay, ta naisabali ken nangato unay ti kalidadna dagiti naproseso a carrageenan. Makaited iti nadalus ken garantisado a produkto ti teknolohia nga inusarna ken nagbalin payen nga standard a pagibasaran iti sangalubongan, ti Philippine Natural Grade (PNG) ken ti processed eucheuma seaweeds (PES). Dayta ti Nangrugi laeng ni Benson Dakay iti inutangna a dies mil pesos a puonan a nangbangon ti Shembeg Corporation.

Iti agdama, nalatak pay laeng ti produksion ti carrageenan iti US ken dagiti pagilian iti Europa. Treinta porsiento iti global market ti supsuplayan ti Seaweed Industry Association of the Philippines. Patanor dagitoy manipud iti Visayas ken Mindanao.

Saan nga awanen ti potensial daytoy nga industria iti Ilokos ken iti Cagayan Valley ta addaan dagitoy iti kabaybayan. Adu pay ti saan a nasukisok. Saan laeng a dagiti addan iti industria, kasapulan ti pannulong ken ayuda ti gobierno tapno mapasubli ti pagilian ti sigud a puestona, kas kangrunaan a suplayer iti carrageenan iti lubong.

Maapit dagitoy a ruot baybay babaen ti natural a panagdakkelda (wild) ken cultivated (farmed) crops. Iti La Union, adda cultivated edible crops (masida a kasdiaynan )a maawagan iti sea grapesti nagan ti variety daytoy wenno green caviar kadagiti dadduma. Ubas ti baybay, kunada man. Adda met produksion ti sea grapes iti Ilocos Sur, Ilocos Norte ken Cagayan ngem dagiti laeng naturally grown; isu nga adda panawen a makita ida a tagilako iti merkado. Awagantayo ti sea grapes iti bukodtayo a sao iti arosip (wenno ar-arosip). Adda pay  maysa a klase ti arosip a gumasang ken daddadakkel dagiti binukelna a masarakan iti kabaybayan iti makinlaud a Pangasinan – ti aw-awaganda iti tungdol. Adda pay dagiti brown seaweeds a kas iti laminaria ken undaria.#

Comments are closed.