Footer

Bawang: Nabaybay-an nga Industria

Komentario Ni Melvin F. Bandonil

 

Dakkel unay a banag ken tulong ti intervention wenno pannakaipaset ti sekretario ti agrikultura iti pannakabiag manen ti industria ti bawang iti Ilocos lalo iti pannakaisardeng iti iseserrek dagiti ismagel a bawang. Daytoy ngatan ti senias wenno kuldit ti tignay a sumaranta manen daytoy nabaybay-an nga industria iti Ilocos?

Idi dekada ’70s ken pakauna ti dekada ’80s, nakasarsaranta ken nasalibukag ti industria ti bawang. Naaresga ti panagmulamula dagiti mannalon ket pasaray innaduan pay ti minulaanda a kinelleng. Nakalallagip dagidiay a dekada ta rinibribu nga ektaria dagiti namulmulaan iti bawang iti Kailokuan. Nagdadakkel ti binukel dagiti bawang a maapit kadagiti sandy-loam soil ken nagdadakkel dagiti nginipenda. Gagangay a makakitaka iti binukel ti bawang a naiwara uray sadino la ditan wenno dagiti pinug-ong a naibilag ken pasaray agpatpatnag nga awan ti mangkutkuti.

Ti panagsalado (salty) dagiti kinelleng a mamulmulaan iti tabako ti rason a nagsapul dagiti mannalon iti alternatibo nga imulada. Lalo ket nababa ti klasena dagiti tabako a naapit iti salty a daga ta nagbaliw ti kalidadda kalpasan a naipempen—dagiti pers klas a duyaw ti marisna ket nagbalin a ngumisit iti pannakaipempenda iti sumagmamano laeng nga aldaw.

Isu nga immadu dagiti nagmula iti bawang, lasona, kapas ken ubas kadagiti kabangkagan ken arubayan tapno adda alternatibo a produkto. Idi agangay, ti Kailokuan ti inawaganda iti garlic country, nangruna ti probinsia ti Ilocos Sur.

Ngem iti ititipon ti pagilian iti World Trade Organization idi dekada ’90, kellaat a nalayus ti pagilian kadagiti nagduduma nga imported a produkto, saan laengen a dagiti agricultural products no di pay ket aminen a kita ti produkto. Naibuntog ditoy pagilian dagiti nalaka a bawang ken dadduma pay nga agri-products. Nagbalin a masaksakit agingga iti naidasay ti nasaranta a panagmulamula iti bawang ta awan ti nauray dagiti agmulmula a resistansia wenno itutubngar nga agtaud koma kadagiti mangidadaulo iti nakayanakan a daga.

Nakakaapal ta iti Cordillera, nangruna kadagiti probinsia ti Benguet ken Mt. Province, agpapan kadagitoy nga aldaw ket nainget a kontraenda ti iseserrek iti pagilian dagiti agri-products nangruna kadagiti nateng, kas iti carrots, repolio, patatas ken dadduma pay. Ta no saanda a lapdan daytoy mapukaw ti industria ti nateng a pagbiaganda.

Sadiay met Nueva Ecija, agpapan kadagitoy nga aldaw, nainget la unay ti panangkondenada iti pannakaiserrek dagiti ismagel wenno saan nga agbuis iti pannakaiserrekda nga imported a sibuyas. Pasaray makita ida a sangsangkamaysada a mangkondena iti iseserrek dagiti imported a sibuyas. Sangsangkamaysada a mangilaban ti kalinteganda. Agkaykaysada.

Ngem ti bawang? Ay, nabaybay-an nga industria!

Itay laeng nabiit, inwaragawag ni Agriculture Secretary Proceso Alcala ti pannakabiag manen ti industria ti bawang nangruna iti Ilocos. Napintas la unay a panggep. Ngem masapul ti nabileg a political will a kas iti inaramid dagiti probinsia iti Cordillera ken Nueva Ecija tapno saan a matay ti nariinganda nga industria.

Kasapulan ti political will, saan laeng koma a dagiti mannalon, aminen nga umili, dagiti agrebbeng iti agrikultura iti nasional ken kangrunaan koma dagiti agtaktakem nga opisial iti deppaar.

Ti pannakaiserrek dagiti imported a bawang, nangruna kadagiti aggapu iti China, ti nangpatay ti industria. Naglakada met unayen no idilig kadagiti locally grown wenno bukod nga apit. Saanen a makasurot pay iti presio ket nagangayanna, awanen ti mayat a nagmula. No adda man, saanen a naregta ken makaay-ayo ti kompetition iti merkado.

Lalo ket awan ti napinget a suporta nga agtaud kadagiti rumbeng koma a mangisakit kadagiti mannalon. Kas napaliiw iti napalpalabas, no adda man timpuar a timek iti ikokontra kadagiti imported a bawang, nagpatinggada laeng iti lubong ti waragawag.

Sapay koma ta saan nga agpatingga laeng ti ingpen kadagiti pinanid dagiti babasaen a mangballaibo iti panunot ken nakem dagiti saanen a makabangon iti pannakaulawda gapu iti dayyeg ti saan a masuba a dalluyon ti nalabes unay a puersa dagiti nabileg.

Sapay koma ta napinget ti sekretario a mangontra iti ismagel a bawang ken makissayan ti importasion tapno maaddaan iti patas a gunay iti merkado.#