Footer

Bunga aya ti literatura ti kanta?

Ni Jaime M. Agpalo, Jr.

Wen, bunga ti literatura ti kanta, ngem saan nga amin. Kasta ti pammatik. Kasta ti makunak. Kasta ti kapanunotak. Ta adda met dagiti dandaniw a nakatakder iti aspeto dagiti narukod a silaba tunggal binatog (linia) ken nagrima iti katinig, patinig ken dadduma pay. Nupay kasta, adda met ketdi dagiti kanta a nagameran kadagiti tayutay.

Ngem iti panirigak, adda kabukbukodan a gupit ti kanta ken ti daniw. Anansata, addaanda iti komon a talugading, a kas iti agdependeda iti lengguahe wenno balikas a nausar, addaanda iti readers ken listeners ken kabulig ti emosional a naragsak man wenno naliday, ken dadduma pay. Addanda kadagitoy a pagpadaan ken sangsangkamaysa a rikna ken panangapseptar.

Wen, mabalin nga aramiden ti daniw a kanta babaen ti panangikabil iti nota. Kasta met a naindaniwan dagiti liriko dagiti dadduma a kanta a mabalin met nga idaniw no kayat.

Ngem iti paliiwko, ad-adda a dagiti free verse a dandaniw ti maaramid a kanta. Ngem no dagiti dandaniw a narukod ken adda kabukbukodanda a disiplina – agduaduaak a masurot ti taltaluntonenna a dana ti disiplina – posible a mapukaw wenno saan nga ipangag wenno ikankano aglalo no awan pamalpalatpatan ti mangaramid itoy kadagiti narukod a daniw.

Ti disiplina no kasano nga ipresentar iti yan iti pagdumaanda. Daytoy ti bukodko a panirigan. Ti daniw, makatakder a bukodna. Ti liriko (kanta), ket saan ta kasapulanna dagiti istruktura ti musika ken dagiti nota ken masapul a nasayaat ti  pannakaurnosna (arrangement).

Mabalin a basaen ti daniw  iti napigsa, ngem kadagiti poetry reading, basaen a naulimek wenno iti isip. Kasapulan a maiyebkas ti liriko, malallay wenno maisagawisiw. Ngarud, ti kanta ket masapul a makanta. Kasta met a nasken a madaniw ti daniw.

Ti maysa pay a pagdumaanda, ket ti kinaatiddog. Awan ti ispesipiko a kaatiddog ti daniw, nupay adda dagiti dadduma a disiplina a nasken a marukod-mabilang dagiti silaba wenno bilang dagiti linia. Adda dagiti daniw nga atitiddog la unay  kas iti epiko. Ababa laeng ti liriko. Nupay adda metten dagiti atitiddog a liriko a kas kadagiti kanta a rap, agduma latta ti disiplinana. Iti rap, awan sa ti nasagangko a kas naindaniwan no di ket naaramid a kas maysa a pakasaritaan wenno maysa nga istoria.

Kadagiti kallabes nga innak itatabuno kadagiti poetry reading (sadiay UP Baguio ken dadduma pay) ti innak nakapadasan a nakangngeg iti naikanta a daniw. Ni Baguio poet Butch Macansantos ket ikantana imbes nga ibasana ti daniw. Uray dagiti dandaniw nga Ilokano ket naaramid metten a kankanta, kas kadagiti dandaniw ni Ilokano Poet Laureate Dr. Godofredo Reyes. Uray daydi mannaniw Jaime Lucas ket masansan a kantaenna dagiti daniwna iti poetry reading wenno iti pasken nga inatendaranna. (Agkabaddungalankami daydi nagawan ta agpadakami idi a kameng iti GUMIL Pangasinan.)

Ket itay laeng Pebrero 26 iti daytoy a tawen, sadiay New England, inikkanda iti importansia dagiti kanta a kas bunga ti literatura. Ti gunglo ti Poet, Essayist, Novelist (PEN) sadiay ket impaayanda iti pammigbig dagiti limtaw itoy a benneg. Naited kada Chuck Berry ken Leonard Cohen ti Song Lyrics of Literary Excellence. Ni (paboritok) a Bob Dylan a kas makunkuna a “Shakespeare iti rock and roll” ket ni Cohen ti “Kafka of the blues.” Song poem ti pangawagda kadagitoy a dandaniw a para kanta wenno lyric poem ken dadduma pay.

Kas nakunak itay, iti bukodko a panirigan, saan amin, saan a napulpulos nga agpada ti daniw ken ti liriko ta saanda nga agpada iti disiplina.

Daytoy dagiti sumagmamano a paliiwko ken masaok iti daytoy a benneg ti arte. Ketdi, amin nga arte ket addaanda iti kabukbukodan ken agwayway-as a lubong…

Kas kanayonan nga impormasion, immawat itay nabiit ni mannaniw Romulo Baquiran, Jr. ti Southeast Asean Writers Award 2011 sadiay Bangkok, Thailand. Taga Amianan – taga Sto. Tomas, Isabela ken agdama a mangisursuro iti literatura sadiay UP Diliman. Isu ti maika-10 a Filipino nga immawat itoy a pammadayaw; dagitoy dagiti immuna nga immawat: National Artist Nick Joaquin (1980), Gregorio C. Brillantes (1981), Edilberto K. Tiempo (1983), Virginia R. Moreno (1984), Bienvenido N. Santos (1987), National Artist Virgilio S. Almario (1988), Carmen Guerrero Nakpil (1990), National Artist Alejandro Roces (1997), ken Ophelia Alcantara Dimalanta (1999).#