Footer

Terorismo, aliaw ti idatengna iti sangalubongan (Umuna a paset)

Ni Jaime M. Agpalo, Jr.

 

(Nasurat daytoy idi kanikasiam a tawen a katibok ti pannakaisayangkat ti terorismo iti nadumaduma a paset ti lubong, nangruna iti Afghanistan, Iraq, Libya ken dadduma pay a pagilian a nakaibuisan dagiti biag ken sanikua ngem gapu iti kapaliiwanmi nga agtultuloy latta ti terorismo, adtoy manen nga ipablaakmi kas ballaag iti kinadamsak nga itden  daytoy  saan a makadios nga aramid. – Editor)

 

TI terorismo ket maisayangkat iti nadumaduma a wagas a pakairamanan ti panagbomba, panagpaltog, hijacking, pammapatay, ken dadduma pay  a kinadamsak tapno laeng magun-od ti takder-politikal wenno panagidur-as/panangpasardeng ti maysa a pammati. Maysa a nadamsak a wagas iti napolitikaan a panggep ti panagbalbaliw ken panangbalbaliw ti maysa a gimong no di man ti maysa a gobierno wenno panangawis iti imatang para iti bukod nga interes.

Addaan daytoy iti uppat nga elemento a buklen dagiti sumaganad:

1) Maysa a politikal a takder – saan a kriminal a pananggun-od iti panangbalbaliw ti agdama a gimong.

2) Dagiti maatake ken pakaipaayan dagitoy nga aramid ket dagiti laeng sibilian,  saan a dagiti military targets wenno combat ready troops.

3) Igannuat ti maysa a grupo – pribado a grupo a saan ket a ti gobierno.

4) Naplano dagiti nasken a maaramid, saan a naiparparna laeng.

Naadaw ti balikas a terorismo manipud iti panawen a kariribuk la unay ti pagilian a France (France’s Reign of Terror in 1793-94). Kadagidi a tiempo ket pinaboran dagiti dadaulo ti nariribuk a pagteng a kas wagas iti panangdalusda kadagiti itta iti uneg ti rebulosionario a tignay. Ngem lalo ketdi a kimmaro ti kasasaad daytoy a pagilian. Sipud idin, kadagiti amin nga aggandat ken mangiwayat iti riribuk a pakadangranan dagiti inosente nga umili ket maibilangen nga aramid a terorismo. Maawagan iti terorista asinoman – indibidual man wenno grupo wenno timpuyog wenno buklen dagiti timpuyog – a mangisaruag iti terorismo.

Nupay kasta, saan ketdi a kabarbaro a wagas ti pammutbuteng daytoy no di ket nabayagen nga aramid. Uray idi un-unana a panawen ket nagsagrap met dagiti umili iti riribuk a pinataud dagiti nangriribuk nga awan ti sabali nga intensionda no di ti panangperhuisioda kadagiti sibilian. Idi un-unana a panawen, dagiti makunkuna a holy warriors dagiti terorista. Ken nalabit a daytoy ti puon wenno ramut ti nagtaudan dagiti mangisaknap iti holy jihad. Idi umuna a siglo sadiay Palestina, dagiti panatiko a Hudio ket iwaenda iti publiko ti karabukob dagiti Romano ken dagiti nangisakit kadakuada. (Ita a siglo, a panawen ti cyberspace, naipabuya iti internet ti panangpungsay ti ulo ti maysa a sibilian, a kas iti napasamak ken ni Nicolas Berg). Idi maikapito a siglo, dagiti kameng ken dadaulo ti kulto a Thuggee sadiay India ket kemmeganda dagiti maisar-ong a ganggannaet iti lugarda nga idaton iti diosenda a ni Kali; idi maikasangapulo ket maysa a siglo sadiay Middle East ket agadik wenno mangan nga umuna iti hashish ti maysa a terorista santo agpapatay kadagiti sibilian a kalabanda wenno saanda a pasurot wenno supporter ti sekta/pammati a Shiite (nga isu met laeng dayta Shiite Muslim Extremist iti agdama). Ti hashish a makuna ket cake a naaramid iti marihuana ket ti hash oil ti naglambongan iti marihuana. Dagitoy dagiti kanen ken inumen nga umuna ti mammapatay.

Iti moderno a wagas ti terorismo wenno ti nagrugian ti terorismo iti siglo maika-19 ket sadiay Russia babaen dagiti anti-tsarist group a kas iti Narodnaya Volva (People’s Will). Ngem ti maysa kadagiti naballigian unay a naiwayat a terorismo ket ti pammapatay a napasamak ken ni Austrian Archduke Franz Ferdinand babaen kadagiti Serb Extremist, nga isu daytoy ti maysa kadagiti nangyabyab iti mitsa ti Umuna a Gubat Sangalubongan.

Ti met kaunaan a terorismo a pasamak a nabuya iti telebision ket idi July 22, 1968 a panang-hijack ti Popular Front for the Liberation of Palestine iti maysa a commercial plane.

No apay nga aramiden dagiti terorista dagitoy a nakaam-ames ken di makatao a wagas ket iti panangallukoyda no di pay ket iti panangaramidda iti banag a makaited kadakuada iti atension babaen kadagiti biniktimada. Pakaragsakanda la unay no makaaramidda iti pakadaksan dagiti adu nga umili agsipud ta maikkan iti atension dayta nga aramidda. Kadagiti dadduma met a terorista a naballigian ti insaruagda a terorismo ket isarunoda metten nga iwaragawag ti kiddawda ken arungaingda, napolitikaan man a banag wenno iti sakup ti pammati.

Ngem ti napasamak a panangbomba iti World Trade Center ken iti Pentagon idi Setiembre 11, 2007 babaen ti nahaydiak nga eroplano ti kakaruan pay laeng a nairekord a gapuanan dagiti terorista nga al-Qaeda.

Dagiti dadduma pay a gapuanan dagiti terorista: panangpabettak kadagiti eroplano iti law-ang a kas ti Pan Am flight 103 a nabtak iti ngatuen ti Lockerbie, Scotland idi 1988 babaen kadagiti terorista a Libyan; ti panangpabettak iti Air India Jet idi 1985 a kadagitoy a dua pagteng ket nasuroken a 300 nga inosente a tao ti natay; ti pannakabomba idi 1998 kadagiti embahada ti US sadiay Kenya ken Tanzania a nakatayan iti 224 a katao nga aramid met ti al-Qaeda; ti panangbomba ni Timothy McVeigh iti maysa a pasdek sadiay Oklahoma City idi 1995 a nakatayan iti 168 a tao; ken ti Islamist suicide bombing iti US Marine Barracks sadiay Beirut, Lebanon a nakatayan ti 242 nga Amerikano. Adu pay dagiti panagbomba a naaramid saan laeng sadiay US no di pay kadagiti nasion iti Asia ken iti Europa.

(Adda tuloyna)

Comments are closed.