Footer

Dagiti soneto iti sumipnget

Ni  Jaime M. Agpalo, Jr.

 

 

Diak man ammo no apay a naasideg la unay ti riknak kadagiti daniw a soneto. Kasla adda tagiruotna a makapaabbukay-rikna. Adda daydiay talugadingna a naisangsangayan, agkamtud no iladawan ngem ketdi nalawag a marikna.

Saan met ngata a gapu ta sumagmamanon ti daniwtayo a soneto (sonnet) ti naipablaak kadagiti nadumaduma a magasin ken pagiwarnak, iti man Iluko ken Tagalog lalona idi dekada 80s ken 90s no di ket adda iti naisangsangayan a kinalasbang daytoy a porma ti daniw a mangtiliw iti karirikna tapno maiyuyeng iti alimpatok ti sirmata ken arapaap.

Simple met laeng ti soneto, sangapulo ket uppat a linia; mabalin a pagkaykaysaen lattan dagiti binatog wenno depende iti kayat a panangbingbingay kadagiti binatog wenno linia. Ta iti panaglabas ti panawen, nawayan ti pannakabingbingay dagiti binatog segun iti preperensia ti mannaniw wenno maaramat a kas genned—transition ti panagbalbaliw ti eksena wenno ti imatang ti view point. Ta adda met dagiti daniw a saan laeng a maymaysa ti imatang nga iladladawan wenno ibagbagana no di ket dua wenno ad-adu pay ti isu met laeng nga eksena—nalawlawa ti sinakopna a paniripan.

Iti innak panagbasbasa iti Bannawag, ti isyo ti Agosto 13, 2002, nasulek dagiti matak iti daniw ni kamannurat Fernando B. Sanchez ti Pangasinan. Ababa a daniw. Iti panangamirisko nga immuna babaen ti innak panagbilang dagiti linia, natakuatak a maysa a soneto daytoy a porma ti daniw ni Mang Nanding.

Ita man pay a nagsurat iti soneto! Manmano dagiti mannaniw nga Ilokano iti agsurat itoy. Daydi Pelagio Alcantara ken Honor Blanco Cabie ti naynay a nagsursurat itoy ket pasaray rapitrapitenda ti mangidatag.

Kadagupan dagiti dandaniw ni Mang Nanding, awan ti malagipko a soneto. Artistiko dagiti balikasna, nauuneg ngem nalalawag-narangrang dagiti imahe a maparnuay. Kaaduanna kadagiti dandaniwna ti naaramid a free verse.

Ta daytoy metten ti nakaugalian ni mannaniw nga Ilokano iti agdama a panawen, no agdaniw ket nawaya wenno free verse. Awanan porma. Naidisso dagiti daniw nga addaan porma, retorika ken kabukbukodan a disiplina.

Ket binasak ti daniw ni Mang Nanding. Daniw maipapan iti biag ti nataengan. Biag a naiyarig iti panagtabon ti init. Numan pay agtabon, dumtengto latta ti arinaar ti baro nga agsapa iti biag dagiti nalinteg, kunana man. Wen a, saan nga agkupas dagiti napintas. ‘Arinaar,’ nga isu metten ti paulo ti daniw. Anaraar wenno aranaar kadagiti dadduma; a, what ever!

Ti daniw ni Mang Nanding ti nangisubli iti lagipko ti soneto a daniw a napauluan iti ‘Dapithapon’ a daniw ni Roberto T. Añonuevo, ti maysa kadagiti kalaingan a piksionista iti Tagalog ken kadagiti kritisismo iti literatura. Ti daniw ket maipapan iti nataengan a manglaglagip ken kaingungotna nga immunan a pimmusay—manglaglagip kabayatan ti panagtabon ti init—asidegen nga agkitada ta agtabonen ti initna (narrator); isu ngarud a napauluan iti ‘Dapithapon.’

Magawidan aya ti saan a mangtaldiap iti napalabas nga isisingising wenno ti agmatuon wenno ti panagtabon ti init? Saan. Tumaldiapkanto latta iti naggapuam—ti napalabas. Tumaldiap wenno manglagip: no ania ti inaramidmo, nagapuanam, ken pakalaglagipanto kenka.

Wenno iyarigtayo man ti pananganninaw ti biag iti panangmatmat kadagiti bukod a tugot iti aplaya—napintas a buyaen dagiti tugot, gubuayenna ti saan a mailadawan a karirikna kabayatan a sumallukob ti awan katukadna a pannakapnek, sa pagammuan umayen ti di matimtimek a dalluyon ket punasennan dagiti tugot, ket maukas dagiti sennaay kabayatan nga agtabonen ti init ket madamdama pay agsaknapen ti sipnget.

Malagipko pay ni Gabriel Garcia Marquez, 1982 Nobel Prize in Literature, a kabayatan ti panagbiagna, agaramid met iti payak nga aramatenna a rummuar iti lubong, a kas mabasa a bugas iti maysa kadagiti nalatak a saritana. (Basaen ti napalabas nga isyo daytoy a kolum.)

Ket kunaentayo met, no immayka ditoy a lubong babaen ti idadalanmo iti naisangsangayan nga abut, rummuarka met laeng iti sabali pay a naisangsangayan nga abut!

Kasta ti kabaked dagiti balikas kadagiti sinurat a nangtratar iti biag.#