Footer

No saan a dengue, Chikungunya Fever Virus ti nangkapet kenkan!

Salaysay ni Christine Marie Verzosa

 

Maysa manen a klase ti sakit ti agraraira. Kasapulan a maigunamgunam a nasken unay ti panagannad. Nasaysayaat ti agannad wenno mangliklik ta narigat ken nadagsen unay iti agsagaba iti nakaro a sakit. Saan laeng a panawen ti madadael no di pay  mairaman a matagamtam no di man makerrasan ti urnong, no adda—no awan met dayta ti mangipaay iti dakkel unay a buong ti ulo a di magalem.

Isu a kapintasan amin ti agannad, ta kas itay kunadan, nasaysayaat ti sangkatedted a panagannad ngem ti sangadram nga agas!

No apay nga adu metten dagiti agruar a sakit kadagitoy a panawen. No kaano a rumang-ay ti tao isu met ti inna pannakalak-am iti nagduduma a sakit. Wenno epekto kadi ti panagrang-ay dagiti karkarna a sakit? Wenno kadagiti saan a sumurot wenno naisurot iti panagrang-ay ti agsagaba iti karkarna a sakit? Ay, karkarna daytan nga agpayso!

Kas kadaytoy chikungunya fever virus a maala babaen ti kagat ti lamok. Awan pay ti agas daytoy a sakit, kuna dagiti agrebbeng ti salun-at a kas iti Department of Health (DOH) ken ti World Health Organization (WHO). Ngem nakananama ti pannakaliklik iti daytoy a sakit no la ketdi suroten dagiti balakad dagiti agrebbeng iti salun-at. Ti prevention laeng ti kakaisuna a pagsammakedan tapno mailiklik itoy a sakit, kas ti panangpaksiat kadagiti lamok babaen ti panangikkat iti posible a pagitloganda; agsuot iti atiddog ti manggasna no madlaw nga adu ti lamok; ken kangrunaanna, taginayonen ti panagdaldalus iti arubayan, ta iti nadalus nga arubayan a mapaksiat dagiti lamok.

Nabayag gayamen a natakuatan daytoy a sakit iti pagilian a maala iti lamok ngem ita laeng a maibaga iti publiko kalpasan ti duapulo a tawen! Nailista a natakuatan pay la daytoy idi 1990 ditoy pagilian. Apay nga ita laeng a maibaga? Immun-una pay a natakuatan daytoy ngem ti pagam-amkan a dengue. Kadagiti dadduma a kaso itoy a sakit, napagbiddutan ken maipagarup a kaso ti dengue, ket naibaga lattan a dengue ta agkaarngida ngarud iti clinical findings.

Idi laeng napalabas a tawen, nakamonitor ti DOH iti sangaribu a kaso itoy.  Iti daytoy a tawen, nasuroken a sangagasut ti kaso ti Chikungunya virus ti immatakar kadagiti dua a barangay iti ili ti Barobo, Surigao del Sur  kas impadamag ti maysa a lokal a radio iti nasao a paset ti Mindanao.

Segun iti report ti Barobo Municipal Health Office, kinuna ni Dr. Joel Pama a nakamonitordan iti 68 a kaso manipud iti Barangay Amaga ken 46 met a kaso ti nakitada a nagpositibo iti virus a chikungunya iti Barangay Kabakungan.

Adda pay namonitor ti DOH a kaso iti Metro Manila, Pangasinan ken iti Cagayan de Oro nga immabuten iti nasurok sangagasut ken limapulo a biktima. Ngem ketdi, kuna ni DOH Secretary Enrique Ona nga awan kinapudnona ti damag nga  adda napasamak a chikungunya fever virus outbreak kadagiti probinsia ti Albay, Bataan ken ditoy Ilocos Sur.

Ta ania ngamin aya ti chikungunya fever virus?

Segun iti World Health Organization (WHO), maysa a viral disease ti chikungunya fever virus ket maala babaen ti kagat dagiti lamok nga aedes aegypti ken responsable met laeng iti sakit a dengue ken ti lamok nga aegis albopictus. Kaarngi met la ti sakit a dengue ti sintomas daytoy: nasakit a bagbagi ken susuop, ulo, ken agruar dagiti skin rashes, nausea ken fatigue. Iti laeng pagdumaanda, masansan a pakakitaan iti sakit a long term arthritis wenno reuma ti agsagsagaba wenno nagsagaban itoy a sakit.

Dagiti babbai a lamok ti agkagat. Ket no nakagat ti maysa a tao, santo manen kimmagat iti sabali, naiyakaren wenno nagiinnakaren ti virus. Kaaduanna kadagitoy a lamok ti kuminnit iti aldaw— lalona iti agsapa ken iti malem.

Sa laeng agdikar ti sakit kalpasan ti dua agingga iti sangapulo ket dua nga aldaw kalpasan a nakagat ti lamok a carrier wenno addaan iti chikungunya fever virus.

Iti clinical report a napauluan iti “Chikungunya Fever, a re-emerging Disease in Asia” mabasa a kastoy: “Chikungunya fever is a viral illness that is spread by the bite of infected mosquitoes. The disease resembles dengue fever, and is characterized by severe, sometimes persistent, joint pain (arthritis), as well as fever, and rash. It is rarely life-threatening. Nevertheless widespread occurrences of diseases cause substantial morbidity and economic loss.”

Met la gayam, saan kano unay a makapatay ngem ketdi makaited met iti danag ken perwisio kadagiti maseknan. Maksayan no di man makerrasan ti linaon ti bulsa gapu iti  pannakaospital. No awan ti urnong, maiyutang ti nabatogan a langit. Agsakit dagiti susuop a kas iti arthritis? Daytan ti nakaro a sagabaen. Ngarud, perwisio a husto.

Immuna a natakuatan ken nagraira daytoy a sakit sadiay pagilian ti Tanzania idi tawen 1952. Iti Asia, nakakitaanen iti outbreak daytoy a sakit idi 1960s iti Bangkok, Thailand; iti Vellore, Calcutta, ken Maharashtra, iti India idi 1964; 1969 met a napasamak ti outbreak sadiay Sri Lanka; 1975 iti Vietnam ken iti pagilian ti Myanmar ken iti Indonesia idi 1982.

Nakita met daytoy a chikungunya fever virus kadagiti pagilian iti kontinente nga Africa, iti North ken South America. Iti Europa, immuna a natakuatan idi 2007 sadiay makin-amianan a daya ti pagilian nga Italy.#

Comments are closed.