Footer

Ama Insiong, 104, Sakada

Kolum ni Danny Antalan

 

Agarup lima a tawenen ti napalabas idi immuna nga  ininterbiok ni Tang Insiong. Uray idi, addan sarukodna a kangrunaan a katulonganna iti panagnana ken uray iti panagtugawna. Iti  tawenna idi a 98 ket marigatanen a tumakder ken agtugaw.

Iti dayta met laeng a gundaway, insalaysayna ti kapadasanna kas maysa a sakada.  Wen, adda kapkapsut ti panagdengngegnan ngem no pigsaam ti agsao ket ibuksi-lanna dagiti malagipna.

Itay nabiit, nagturongak manen idiay balayda tapno interbioek.  Maragsakanak ta sibibiag pay laeng isuna.  Maladingitanak laeng ta  kuretretreten ti kudilna ken marigatanen nga agsao, lagip ti napalabas laengen ti sibibiag kenkuana.

Nabannog kano isuna… dina imbuksilan, ngem ammom lattan ti kayatna nga ibaga.  Ta lakay unayen isuna. Nalupoyen ti pisikal a bagi a nagsagrap kadagiti adu a pannubok ken rituer iti biag, nangruna iti pananggedna iti kaunasan iti Hawaii.  Ania koma pay ti kalikagumanna nga agbiag ket nagtengna metten daytoy tawen a manmano laeng ti makagteng?  Iti 104 a kalgaw a pinalabasna iti rabaw iti daga, kayatna metten ti aginana.  Uray ket nabaknang metten ti kapa-dasanna iti daytoy ay-ayatenna a barangayna a San Nicolas, ken uray pay iti siudad ti Candon (ta maysa a konsehal ti ili daydi asawana a Rosalina Gramaje).  Adu ti kapadasanna a pakairamanan ti estado ti purpuro ti Hawaii.

Mano aya, a tawenna idi idiay Oaho, ken Kahoko?

Idi Abril 28, 1928, 18 aniosna idi, baro pay, ken addaan pay laeng iti kabuangbuanggeran a pammagi.  Kayatna ti nangged idiay Hawauu ta adu ti gagem nga adda iti barukongna, ken kangrunaan iti amin, ti kina-abenturerona, Nasged ti tarigagayna a mangtakuat  kadagiti nadumaduma a nakaparsuaan iti sabali a pagilian.

Dinan malagip ti naglugananna a bapor manipud idiay Manila, ngem ketdi, ammona a bapor daydiay ti Hapon.  Ti la malagipna a nagan a nang-recruit kenkuana ket Bao, taga-Candon met laeng.  Andres Crisostomo ken Illong Castañeda ti malagipna a kinakuyogna a napan idi sadiay Hawaii manipud Candon.  Ngem ketdi, adu a kadaraan ti kinagiddanda.

Idiay Oaho, nadanonna ti agkabsat nga Alipio ken Marciano Molina, isuda metten ti kangrunaan a nangtultulong ken nangipakaawat kenkuana iti kangrunaan a trabahoda iti kaunasan, agraman ti kultura ken ugali dagiti makapulapolda.

“Narigat ti biag sadiay!”  kinuna ni Tang Insiong, kas panangiladawanna iti panagtrabahona iti kaunasan.   Nasueldoan iti maysa a doliar ($1) iti inaldaw.  No dadduma, mapanda met iti kontrata, ket 40-50 a tonelada nga unas ti pukanen ken bunagenda iti tunggal plantasion.

Kinuna ni Tang Insiong  nga inan-anusanna dayta a panagtrabahona idiay Oaho ken Kahuku.

Dinan malagip no kaano a nagawid isuna.  Ngem ketdi,  ti ladawanna a naikanbas ti mangipalagip nga iti maysa a panawen ket maysa a sakada, kayumanggi a mangmangged iti kaunasan

Tagipatgenna unay ti retratona a nakasab-it iti kuartona. Naka-amerikana isuna. Maysa nga Amerikano a dinan malagip ti naganna ti nangretrato kenkuana idi.  Nupay daanen ti retrato, ngem nakasab-it latta daytoy iti kuartona.

Iti met laeng a kuartona ti yan ti maysa a nadagsen a baul a maris-daga.  Naaramid iti landok ken natangken a kayo. Addaan iti tatak a Mulmonah, Portland, agdakkel ngata iti 1 ken ½ a metro.  Ditoy ti nakaikabilan dagiti ramramitna nga insangpetna ditoy pagilian idi naggawid manipud iti Hawaii.

Daksanggasat ta malaksid ti sueldona bayat iti panagtrabtrabahona iti dayta a tiempo, awanen ti naawatna pay a sabali a benepisio.  Saan met a nadakamat ti tawen a panagawidna.  Uray ita nga agtabonen ti malemna, awan man laeng ti benepisio a naawatna manipud iti nagtrabahuanna idiay Hawaii.

Ti retratona ken ti baulna dagiti nabati a pakalaglagipanna iti panagtrabahona iti kaunasan iti Hawaii.

Daydi baketna, ni Rosalina Susana Gramaje, ket nagkonsehal iti ili idi 1975, nagkapitan pay iti barangayda a San Nicolas.  Naaddaanda iti lima nga annak: da Angelo nga addan idiay America, Benjamin, Danilo, Prudencio Jr ken Ricardo.

Sibibiag pay laeng amin nga annakna ngem pimmusayen ni baketna a ni Rosalina.

Kinunana nga adun ti nadalananna a kapadasan iti tawenna a 104.  Nakapsuten ti tumengna, ket no dadduma, no di nakatugaw, nakaidda lattan iti kuartona.

Ngem iti kaanoman, dinanto pulos malipatan ti panagbalinna a sakada iti Hawaii.  Naiyuriten ti naganna iti pakasaritaan ti Hawaii, ken agnanayonto ti baddekna nga adda iti daga iti puro ti Hawaii.

Itay nabiit, pinadayawan ti siudad ti Candon ni Tang Insiong kas kalakayan a Candonian.  Immawat iti kuarta kas premiona.   Kinuna ni Tang Insiong a saanna pay a ginasgasto ti premiona agpapan ita. Idi dinamagko no apay, insungbatna nga isu ketdi ti paglinglingayanna a bilangen no makalagip. Saggaysaenna nga apirasen ken matmatan dagiti papel de bangko a kas pangbigbig ken pangpadayawa kenkuana dagiti agtuturay ti siudad ti Candon gapu iti dakkel a pasetna iti pakasaritaan.

Kas nakunak, dandanin ti kasangayna.  Mabalin pay ketdi a nagkasangayen iti panakaipablaak daytoy a salaysay iti Tawid News Magasin.  Nupay kasta, adda pay a tarigagayna ditoy rabaw iti daga bayat a sibibiag pay. Kayatna pay a ganasen a buyaen ti kinadaeg ti ti nakaparsuaan aglalo iti pannakaipasngay ti agsapa ken iti panagpasag ti init iti laud.  Ta iti daytoy a kalakayna, agmalmalem-agrabrabii nga adda laengen iti kuarto.#

Comments are closed.