Footer

Ti Pagsayaatan nga Itden ti Kamatis iti Salun-at

   Salaysay ni Christine Marie R. Versoza

(Maudi a paset)

 

Iti maysa a panagadal dagiti taga-Finland, kapid, a naipablaak pay iti Neurology Journal, imbagada a ti kanayon a panagsida-pannangan iti kamatis ket iyadayona ti tao iti pannakaistrok. Ti ngamin kamatis ti dakkel a pagtaudan ti antioxidant a lycopene a manglapped iti pannakaistrok. Adu dagiti antioxidants ngem ti laeng lycopene ti makaited iti nakananama a proteksion kontra istrok.
Wen man, kapid, kasta ti inrakurak dagiti nagsukisok a taga-Finland. Iti nasao a  panagadalda, iti sangaribu nga agkabannuag nga addaan iti nangato a lycopene iti darada ket limapulo ket lima met a porsiento ti naamirisda a saan a maistrok.
“This study adds to the evidence that a diet high in fruits and vegetables is associated with a lower risk of stroke,” kasta man ti palawag ti maysa nga autor ti panagadal a ni Jouni Karppi, iti University of Eastern Finland ti  Kuopio, Northern Savonia, Finland. Daytoy nga unibersidad ti nalatak a mangitagtaguyod maipapan iti panagadal ken panagsukisok iti medisina, salun-at ken related studies sadiay a pagilian, kapid.

Natakuatanda pay a sangapulo kadagiti dua gasut limapulo ket walo a nagadalanda a tattao nga addaan iti kababaan-kabassitan a lycopene a laok iti darada ti naistroken gapu iti blood clots wenno panagbarado ti urat a daluyan-pagagusan ti dara. Isu dayta ti natakuatanda ken impablaakda iti nasao a Neurology journal.
Daytoy ti maysa pay a pagsayaatan ti agsida ken mangan iti kamatis, natakuatan ket dagitoy a nagsukisok a nabaknang ti kamatis iti bitamina A, B, C ken dadduma pay a minerals. Ti bitamina A ket makatulong la unay kadagiti mata tapno saan a kumapuy ti panagkita, saluad kadagiti nagduduma a bakteria ken inpeksion, pangmentenar ti kinasalun-at ti kudil ken dagiti litid, pangpatibker iti tultulang ken susuop ken dadduma pay.
Ti bitamina B ket makatulong a mangmentenar iti nasayaat a salun-at lalo ti puso. Ti panagkurkurang  itoy a bitamina ket parnuayenna ti sakit a beriberi, nervous system ken dadduma pay.Ti bitamina C iti kamatis ket saan a madadael uray no mailuto isu a nasayaat daytoy a para iti dalem ken ti bituka; kasapulan unay ti bagi tapno makapataud iti collagen ken fiber a  kasapulan dagiti ngipen, susuop, connective tissue, capillary walls, ken talged kontra iti sakit ti kudil ken dadduma pay. No agkurang ti bagi itoy a bitamina, marikna iti kinalaka a mabannog, agbaliw ti karirikna ket nadaras nga agalburito, nalaka a masugsugatan; maaddaan saksakiten iti gugot ken dagiti ngipen.

Maysa ti kamatis kadagiti kangrunaan a nateng a mangpasayaat iti digestive system, daytoy ti introduction ti Ayurdeva a libro ni Dr. C. C. Thakur  a nagkunaanna a blood purifier ti kamatis, maagasanna dagiti sakit nga anemia, apro, dagiti sakit iti dalem ken nakaro a gurigor. Uray ni Dr. G. S. Verma, ti nangsurat iti Miracles of Fruit, kinunana a nasaysayaat no sidaen-kanen ti kamatis a saan a nailuto.

Iti pannakadiskubre ti carotenoid lycopene a nabigbig dagiti ipaayna a talugading ti kamatis para iti pagsayaatan ti salun-at. Maysa kano a powerful substance ti lycopene a manglapped kadagiti cardiovascular diseases. Kastoy ti insurat ti maysa nga eksperto iti salun-at, “The lycopene-rich tomato, with its synergistic nutrients, is a powerful protector of heart disease. When the sauce is made in the traditional Italian fashion, with garlic, oregano, parsley and all the other spices, a tremendous amount of antioxidant, antithrombotic and anti-inflammatory action is added.”

Ania ti kunam, kapid? Ti kinalaing ni Ilokano nga agsida iti kamatis ti mangilisi kenkuana kadagiti adu a saksakiten a kas kadagiti nadakamat iti ngato?

Wen, dayta ti pudno. Gapu iti kamatis a pagsiwsiwan iti uray ania, nangnangruna kadagiti kinilnat a nateng, intuno a lames wenno ikan, mailisitayo kadagiti nakaro a saksakit a sagsagabaen iti agdama.

Ania ti kunam, kapid? Ania ti aramidem iti kamatis tapno pumintas ken tumarnaw met ti kudil ti rupa, aglalo dagiti kudil a nakamagmaga?

Sus, kapid, saludsodem pay laeng aya? Manggudduaka lattan iti naluom a kamatis samo isapsapo dita rupam. Igusugosmo lattan. No kasapulan a nayonam pay, aramidem. Agpaut dayta a panangiradrad, panangisapsapom ti kamatis iti rupam iti lima a minuto. Balnawam iti apagem-em ti pudotna a danum, nalpas!

Wen, dayta ti imbaga dagiti beauty experts, kitaem sadiay website ti wikihow ta adda demonstration sadiay.

Kunada ngarud, kapid: Basta kamatis, iti rupa pagpakinis!

Ngem adda met  nangisingasing iti panangaramid iti maskara manipud iti tubbog ti kamatis. Laokan ti tubbog ti kamatis iti arina agingga iti pumalet sa dayta ti isapsapo iti rupa. Ngem kadagiti dadduma, nasaysayaat kano no naluom nga abokado ti pangilaokan, ta agpada ti abokado ken kamatis a pagpakinis iti kudil. Aramiden met laeng dayta iti lima a minuto, santo banlawan.

Impablaak ti American Journal of Lifestyle Medicine idi 2000, a ti kamatis ket “protection against osteoporosis, skin damage caused by ultraviolet light and brain disorders…” Kadagiti nataenganen, kapid, nga agedad iti limapulo agpangato, kasapulan kano ti bagi iti ad-adu a vitamin B-6, ket ti kamatis ti nabaknang a taudan dayta a bitamina.

Adu pay ti maipaay ti kamatis. Saan laeng a para iti taraon ken salun-at no di pay iti turismo! Wen, kapid, nagadu a festival iti pagiliantayo, ngem awan man laeng ti makapanunot met a sumurot iti tomato festival sadiay Spain.

Nalatak iti lubong ti La Tomatina Festival a maangay tunggal Agosto sadiay Bunol,  Valencia, Spain. Nangrugi pay laeng daytoy idi 1940. Gubat iti kamatis, kayatna a sawen, agbibinnarsakda, agtampisawda, agay-ayamda, agraragsakda iti arena dagiti linusakda a tinoleda a kamatis, kapid. Naisangsangayan a ragragsak. Idi napan a tawen, sangagasut a tonelada ti inusarda. Ngem daytoy a tawen, ta immadu ti turista a nakipartisipar ken nakipagragragsak, ninayonanda manen!

Wen, ngarud, kapid, dayta a festival ket pagdidinamagan iti sangalubongan. Adu met ti timmulad kadayta, kas panangiyam-ammo ti lugarda iti lubong, kas pangawis kadagiti turista. Kaunaan a timmulad ti The Colorado Texas Tomato War, a nangrugi idi 1982; kada 25 iti Hunio a mapasamak met sadiay ili ti Sutamarchan, Colombia ken nangrugi idi 2004; Pebrero met no selebraranda ti Tomato Fair sadiay San Jose de Trojas, Costa Rica; Oktubre nga angayenda met sadiay probinsia ti Dongguan, Guandong, China; sadiay City of Reno, Nevada, USA, inrugida metten ti tinawen a piesta ti kamatis sipud pay idi 2009; idi Pebrero 12, 2011 a napasamak ti kaunaan a Great Tomato War sadiay ili ti Quillon, VIIIth Region, Chile.

Ngem nupay adu ti nangtulad iti tomato festival, impariten ti gobierno sadiay India ti pannakaangay daytoy a parambak ti kamatis, partikular iti ili ti Bangalore ken Mysore  agsipud ta kunada a saan kano a rumbeng a dadaelen ti tinotonelada a kamatis.

Sadiay met Milwaukee, Winsconsin, USA, inrugida idi 2009 ti piesta, ngem linimitaranda itan a 250 a tattao laengen ti agtampisaw iti arena. Itay la Hulio 2013 a rinugianda met ti inawaganda iti tomato blast sadiay Chicago, Illinois, USA.

Ti ngamin kinalatak ti La Tomatina Festival ti Valencia, Spain iti sangalubongan ti gapuna a naawis met dagiti dadduma a lugar a mangangay iti bersionda. Ta ngamin, adu a turista nga aggapu pay ti nadumaduma a pagilian ti makipagragragsak iti tinawen.

Kamatis laeng dimo kuna, kapid, ta makaawis met iti adu a turista!

Wen ngarud, kapid, awan la makapanunot met a mangtulad kadayta a festival. Iti probinsiatayo nga Ilocos Sur, pasaray malunglungsot iti igid ti kalsada dagiti tiniklis a kamatis. Ania ngata no mangangayda met iti La Tomatina Food Festival? Uray no iparang laeng dagiti luto nga inaramatan iti kamatis, dagiti ensalada a nalaokan iti kamatis, kilawen a nalaokan iti kamatis, sinigang ken dadduma pay?#

Comments are closed.