Footer

Istoriakis Tianggetis

Sarita ni Danilo S. De Guzman

(Maudi a paset)

 

 

TUNGGAL parbangon ti Domingo, no saan la ketdi nga agtudo, agkalubbonkami ken Sianing iti motorsiklok a mapan makimisa—iti umuna a misa—ket sakbay nga agawidkami, dumagaskami sadiay paglakuan ti karne a gumatanganmi iti pinapaitan wenno lumolumo kadagiti annak ni Tang Colaskel a partidor a sukimi, kaklasek ngamin idi hayskul ni Colassit—ni Nicolas Guillermo, Jr.. Colassit ti palayawna ta basbassit, idinto a Colaskel met ti palayaw ken awag dagiti miron ken ni tatangna ta dakdakkel ti pammagi daytoy ken nataytayag.

“Naglako met gayam iti baboyna ni Mang Dante a kayongmo, kabagis, dina pay inlako kadakami.” kinuna ni Colassit, a mangtuptupek iti kukod nga orderko. “Ni gayam Mang Mayyong ti nangilakuanna.”

“Bay-amon a, ta imbag la a pagbayadna kadagiti utang ni Nang Banang! Imenosdanto kanon no agbayadda,” insungbat ni Cesar nga adingen ni Colassit.

Nagtinnaliawkami met ken ni Sianing a nailabeg. Agpadakami a saan a nakatagari.

“Adu kano pay ti utang ni Nang Banang iti groseria ni Chen Tien Po, isu a nagdamagda idi kalman ken Mang Mayyong no binayadandan ti baboy ni Mang Dante ta sarunuenda metten a singiren!” inkatawa ni Cesar.

Nalpas! Siguradoak la ketdi a saan nga ammo ni Manong Dante nga iyut-utang ni Ikit Banang. Sapay no di namnamaen dagiti annakna a pagbayadda iti matrikula ti paglakuanda; agbasbasa iti haiskul iti ili dagiti tallo nga annakda. Sa ket inyutangen ni ikit a dida ammo? Sus!

Ngamin, saan met a makapalag ken ni ikit ni Manong Dante, nalabit dina kayat a tutopan. A kas panagraemna iti katuganganna? A nalabit a maysa met daytoy a social control iti puli ni Ilokano?

Ay, dakkel la ketdi a banag manen daytoy nga inapuyan ni Ikit Banang!

Kinasaok ni Sianing nga awan pay laeng ti pangibagbagaanna iti naammuanmi, lalo ken ni amang ta dinto ket ngumato manen ti hayes bladna no agunget ken ni ikit. Nasken a mangpanunotkami a nalaing iti pamuspusan tapno mailisi iti pagpeggadan ni amang. Narigaten no maatake. Sus, amangan no aggudbay metten ti arapaapko a mangituloy iti naunsiami a panagiskuelak.

Ngem iti kabigatanna, iti oras ti alas tres ti malem nga agpalpalayasak iti mulak a lasona iti bangkagmi idi napasungadak ni inang nga agdardaras ken madanagan.

“Inka man pay anawaen ni amangmo, anak, darsem!” kinunana a maar-arakattot, “Siakon ti makaammo ditoy. Pagung-ungtanna ni Ikitmo a Banang idiay sango ti tiangge ni Manang Ising!”

Sintimek, nagtarayakon a nangkamang iti kabalbalayan ta amkek a dumikar manen ti hayes blad ni amang. Naammuanna la ketdin ti aramid ni ikit.

Sumagmamanon a kapurokan ti nadatngak iti sango ti tiangge nga agpalpaliiw iti panagunget ni amang ken ni ikit a nakatugaw iti napakleb nga alsong a bato. Adda met a nakatugaw iti immaratiddog a bangko ni Manong Dante.

Kadagiti sangsanga dagiti nagduduma a kaykayo nga ay-ayamen ti pul-oy, agiiriag dagiti billit-balay ken tallo a panal a kunam la no adda pakaragsakanda la unay a mabuybuyada wenno mangmangngeg.

Inasitgak a dagus ni amang ngem diak nagtimtimek, agpaliiwak laeng ken sidadaan a manganawa iti amak no dina matengngel ti riknana. Nasken a tarabayek ti amak ta imbilin dagiti tallo nga inauna a kabsatko a diak baybay-an dagiti dadakkelmi, kas buridek ken di pay naasawaan. Addan pamiliada ken agnanaedda metten iti lugar a nakaikamanganda.

“Mangibabainka dayta nga aramidmo, Banang! Bumakbaketka ngem pabaliktad ti panagbaketmo! Dimo ketdi badangan iti trabaho ni lakaymo nga agagawa a di ket sabali ti ar-aramidem!” Nakalibbi ken nakadumog ni ikit. “Inyutangmo ketdin ta manugangmo a dina ammo! Aramid pay ti adda nakemna dayta? Dika pay la dumawat kenkuana no adda masapulmo ta dinaka met im-imutan. Dagmelka a talaga, Banang!”

Lalo pay a nagiirriag dagiti panal ken billit-balay idinto ta kimmayab met ti pul-oy.

“Bay-anyon, angkel, ilakok manen a ‘diay maysa pay a baboyko ta adda pagbayad iti matrikula dagiti ubbing ket dandanin eksaminasionda, makalawas laengen,” kinuna ni Manong Dante, a siaalumamay.

“Nanam-ay ti biagmo no ammom nga isimpa dagiti aramidmo! No idiam dagiti awan kaes-eskanna a banag.  Badangam ni lakaymo ta di sabali ti ubram! Dayta ketdin sinal-it a tungtung-it ken tuttuttot ti pagalistuam…!”

Amin a mata ket naiturong ken ni Ikit Banang nga in-inut a timmakder ken nakadumog a pimmanaw.

Nagiiriag manen dagiti panal ken billit-balay, nagkayab ti pul-oy.

“No diak la makateppel, inarrabiskan a bakbaketan! Sika metten ti mangibabain iti pamilia, pue!” impakamakam ni amang iti likudan ni ikit a nabainan.

Nagiikkis manen dagiti tallo a panal ken dagiti billit-balay nga agalis-alis kadagiti sangsanga, ket nagwaneswes met dagiti bulbulong ken naganit-it dagiti sangsanga iti iduduprak ti puyupoy.

Nagin-inut metten a nagpukaw dagiti usiosero ken usiosera; ket atapek a saan la ketdi a palabsen dagiti tsismosa ken tsismoso nga iwaras ti nasagapda a damag. Bida manen iti tuttotan ken tung-itan ni Ikit Banang, sigurado dayta!

Nagawid metten ni amang a tumanabutob. Intugawko pay laeng iti bangko tapno nutnotak ti ice buko. Napaliiwko a makakatkatawa ni Olan iti sanguek, ti naparato met a kataebak, agraraay ket ti isemna nga agkabkabukab iti karamukom a bayyabas.

“Apay…?” dinamagko.

“Nalpasen ti istoriakis tianggetis! Neks tsapter…!” kinunana ket nagkakatawakami.#