Footer

Climate change: pakaungawan ti lubong?

Ti Tatang Lakay

(Tuloyna)

No maisar-ongka kadagiti barangay a pangadaywen iti sentro, kas nadakamaten iti immuna nga isyo, kadawyanen a buya, aglalo iti bigbigat, ti panagkaykay dagiti nataengan kadagiti naregreg a bulbulong wenno basura iti paraanganda sada puoran.

Ti makadakes, masansan a mairaman a mapuoran dagiti saanen a kasapulan a ramit wenno material iti uneg ti balay, kas koma dagiti daanen a karton, pappapel, magasin wenno pagiwarnak, ken uray pay dagiti naamag wenno tedtedda iti sipet a daan a pagan-anay, dagiti nakangisngisit a nisnis ken rutrot a pagpunas.

Ordinario metten a buya dagiti mapupuoran a garami iti kataltalonan.

Adda pay dagiti barangay, ken uray pay dadduma a narang-ayen nga il-ili wenno siudad nangruna dagiti saan a mangipakpakat pay iti solid waste management, a maibelleng lattan dagiti basurada iti maysa a lugar sa mapuoran. Madakamat ditoy ti Smokey Mountain ken iti pagbasuraan ti Siudad ti Baguio idi kanikalima a tawen nga uray adayoka pay maangotmon ti ingget ingel ken makarurusok nga angot ti mapupuoran a basura. Dakkel a problema ti Baguio City iti napalabas ti pagibuntoganna kadagiti basurana.

Ti makadakes, adu pay nga ili ti agtitipon lattan dagiti basurada, dida ipakpakat ti panagsisina dagiti basura, ti panagilasin kadagiti plastik, buok, ken dadduma pay a saan nga agrupsa kadagiti bulbulong, pappapel ken dadduma pay nga agrupsa.

Napeggad daytoy a wagas ti panagdaldalus wenno panagipakni kadagiti rugit wenno basuratayo agsipud ta direkta a tumipon iti angin dagiti asuk manipud iti pinuorantayo a basura. Iti inaldaw a pannakapuor dagitoy a basura, direkta a tumipon dagiti asukda iti aglawlaw ket karamanda kadagiti mangparugit iti tangatang. Iti ababa a pannao, karamanda a mangipaay iti polusion iti tangatang.

Adda dagiti rason no apay a puoran dagiti tattao ti basurada iti baet nga adda dagiti kampania dagiti agtuturay iti barangayda wenno iti ilida a saanen a mangituloy iti daytoy nga aramid.

Umuna, nakaugalianen ti pamiliada daytoy nga aramid ket narigatdan a maiwagat pay.

Maikadua, saanda nga ammo ti peggad nga ipaay ti panangpuorda iti basurada, saan laeng iti salun-atda no di pay iti aglawlaw.
Nasakit nga annugoten ngem adu dagiti umili a dida ammo a maipariten ti panagpuor kadagiti basurada. Dida ammo a nailanad daytoy iti linteg ti pagilian, iti Seksion 48 ti Batas Pambansa 9003, wenno ad-adda a nalatak a Solid Waste Management Act.

Iparit ti nasao a linteg ti panagpuor wenno open burning gapu iti nakaro a peggad nga ipaayna kadagiti umili.

Kas maibatay iti daytoy a linteg, dakkel a peggad iti salun-at dagiti asuk wenno gas a patauden ti panagpuor kadagiti basura. Dagiti asuk ket addaan kadagiti toxic chemicals kas iti Dioxins, Furans, PAH’s, carcinogenic compound ken heavy metals a maitudtudo a pagtaudan dagiti sakit a cancer.

Segun kadagiti sientista, nakarkaro pay ti peggad dagiti dapo manipud kadagiti napuoran a basura agsipud ta maipalais dagitoy iti nangatngato a paset ti tangatang ket maiwarasda babaen ti angin wenno iti tudo.

Kuna dagiti sientista a no malang-ab ti dapo, maapektaran ti bara a pakalaan iti sakit nga asthma, tuberculosis wenno kanser. Iti sabali a bangir, no maibulon daytoy iti angin, agsubli iti daga kas acid rain a posible a mangkontaminar kadagiti mula iti kataltalonan, inumen a danum, mangted iti sakit iti kudil ken dadduma pay nga an-anayen ti tao.

Kas maibatay iti Solid Waste Management Act, maysa ngarud nga illegal nga aramid ti panagpuor iti basura, nangruna dagiti plastik, goma, pintura ken dadduma pay a basura a no malang-ab ket mangipaay iti pannakaulaw.

Adda naituding a multa iti asinoman nga aglabsing iti daytoy a linteg: P300.00 agingga iti P1 milion a multa wenno pannakaibalud manipud iti 15 nga aldaw agingga iti 6 a tawen.

Saanen nga asi-asi a problema ti climate change, nagbalinen a sangalubongan a parikut a kasapulanen a maikkan iti prioridad a solusion agsipud ta no saan a maitaltalek, posible a pakaungawan ti lubong.#

Comments are closed.