Footer

Umad-adutayo Latta

Kolum: Sinursuran

Ni Jobert M. Pacnis

(Maudi a paset)
Iti agtultuloy latta a panaglobo ti populasion, saan nga adayo a nakankana pay a parikut ti agur-uray. Saan laeng nga isyo daytoy ti numero— isyo iti seguridad ti tumunggal maysa.

Nasuroken a 90 a riwriwtayo, segun iti report ti National Statistics office idi 2010. Agasem dayta idinto a nagbassitan ti pagiliantayo?

Wen, pudno unay a nabaknang ti pagilian kadagiti rekursos. Umanay wenno aglablabonan koma daytoy a pamataudan kadagiti kasapulan no saan a nagpapasan a rinames dagiti manmano laeng nga addaan iti bileg manipud pay idi sinallukoban ti sipnget ti panagpampanunotda.

Daytoy panagngato ti populasion, dakkel ti itdenna a parikut iti nutrision ken edukasion aglalo kadagiti marigrigat a pagilian a kas iti Pilipinas.

Ad-adda pay a parikut ti ibungana ta adda dayta di panagpapada ti pannakaibunong dagiti kinabaknang ti nakaparsuaan ta kontrolado ngarud dagiti nabibileg ken babaknang.

Ammotayo a dagiti umili ti napaypayso a kinabaknang ti maysa a pagilian. Ngarud, masapul a maikkanda iti pammateg wenno panangisakit tapno di maisakripisio ti salun-at ken edukasionda.

Nupay kasta, maitudo a ti sobra a kinaadu ti umili ti maysa a pagilian ti ramut ti nasaknap a kinarigat, malnutrision, kinaawan panggedan ken nakana a pannakaabuso ti nakaparsuaan. Saan koma ngarud a barengbarengen ti gobierno daytoy a parikut. Ita pay laeng, kitaennan dagiti addang a mangtiped iti ibebettak ti riribuk dagiti mismo a kinabaknangna.

Wen, pudno a narigat ti mangtarawidwid iti panaglobo ti populasion. Iti libro ni Michael Todaro, ekonomista, nga Economic Development, imbinsabinsana dagiti innem a mabalin nga aramiden tapno saan a madagsenan ti gobierno iti panangpatarayna iti pagilian a namnamseken kadagiti umilina.

Umuna, allukoyen kano dagiti umili a napipia nga amang ti bassit a bilang ti kameng ti pamilia ngem iti dakkel babaen dagiti edukasion ken naynay a pannakayadal kadagitoy. Sabagay, nabayagen nga ar-aramiden daytoy ti pagiliantayo.

Maikadua, pannakaparnuay ti programa nga adda pannakainaigna iti panangplano iti pamilia, kangrunaan ti panagusar kadagiti kontraseptibo. Adayo pay ti pagturongantayo kadaytoy. Nabara latta ti simbaan iti panangipawilda iti pannakausar dagiti kontraseptibo.

Maikatlo, panangted kano iti insentibo ken disinsentibo iti bilang dagiti annak. No suroten ti bilang ti anak nga ituyang ti gobierno, ti gobiernon ti makaammo a mangpaadal kadagitoy; no met agsobraan, saanto a pulos a maikkan iti diskuento dagiti annak iti panagbasada.
Maikapat, kitaen koma ti gobierno ti saan a panagdadarison dagiti umili iti maymaysa a disso kas iti Kamaynilaan tapno agsapulda iti panggedan.Adda ngamin dagiti argumento a di ti panagdakkel ti populasion ti yan ti parikut no maminsan— ketdi, iti saan a panagpapada a pannakaiwaras dagiti umili. Masapul ngarud a mayeg met kadagiti sulsulinek ti nam-ay, dagiti panggedan tapno adda dayta panagpapada.

Maikalima, pannakapanday ti linteg iti nainget a pannakaipatungpal no mano ti bilang dagiti mabalin nga anak ti tunggal pamilia. No kadagitoy, kasla man narigat a maipatungpal dayta iti pagiliantayo. Adu la ketdi dagiti umarikiak.

Ken maudi, pannakaital-o ti panagkitatayo kadagiti babbai. Nga isuda, dakkel met ti akemda iti pannakapatan-ay ti maysa a pagilian—a saan laeng nga agpatinggada iti pagtaengan. Ngem sabagay met ketdi, kaaduanen kadagiti babbai ti mangmangged kadatayo. Yanna laeng nga adat, addada a patagtagabo iti sabali a pagilian a no maminsan, biktimada pay dagiti nadangkok a ganggannaet.

No apay a masapul dayta a pannakaital-o dagiti babbai? Wen, a, ta no agbalindan a produktibo iti komunidad, basbassit metten ti tiansada nga agsikog ta kanayonda no kuan a makumikom kadagiti trabahoda.

Ala, saan met ketdi nga amin ket masapul a tungpalen ti pagiliantayo dagitoy a suhestion. Ti masapul laeng, adda dagiti napintek nga addang a maar-aramid. Dayta la unay pannakatagiben dagiti kas kadatayo nga umili.

Ta addada dagiti naranga a pagilian a nababa ti fertility rate-da nga agkasapulanto kadagiti kailiantayo. Ditoy, mabalin a suplayanto ti pagilian dayta panagkurkurangda kadagiti trabahador. Kasta met iti China a nainget a maipatpatungpal ti One-child policy sadiay. Gapu itoy, kaaduan kadagiti Tsino, lalaki ti kayatda nga anak. No makitada iti ultrasound a babainto ti agbalin a putotda, paregregdan daytoy.

Saan ngarud a bumurong nga iti masakbayan, agkasapulan met ti China kadagiti babbai a mangmanggedto sadiay.
Sapay la koma ngarud ta kitaen a nasayaat ti gobierno daytoy a banag ita ta adda pay panawen. Ta, ney, umad-adutayo latta iti tunggal panaglabas ti

kanito. Ket ngumato latta ngarud a ngumato dagiti magatgatang—ta kasta ngarud ti law of supply and demand.

Iti biangtayo nga umili, kitaentayo met ti maaramidantayo. Saantayo nga ipannuray iti gobierno ti amin.#