Footer

Wen, Adda Maaramidantayo!

Sinursuran: Kolum ni Jobert M. Pacnis
(Maudi a paset)

Iti ‘yanko ita nga agisursuro, immakaren dagiti kabalbalayan iti amianan ti pagadalanmi ta innalan ti baybay ti dati a purok dita. Awanen daydi dati a basketball court, daycare center, barangay hall ken dagiti nagadu a sementado a balbalay. Asideg metten iti eskuelaanmi ti kadaratan. Atoy a pagteng, mabalin la unay a mapaspasamak met kadagiti dadduma nga ili saan laeng nga iti Tanap no di ket iti sibubukel a pagilian.

Kasano koma nga agpangato ti level ti danum no bumarbara ti lubong? Di ket koma agpababa ta agabbat/agpababa dagiti kadandanuman ta agawaaw wenno sultopen ti bara?

Ti Daga wenno ti Lubong, adda ‘tay makunkuna a North Pole ken South Pole. Ditoy, napnapno kadagiti bloke ti yelo, bantay pay ketdi ti kadakkelda (glacier iti Ingles), isu a sobra ti kinalamiis kadagiti pagilian nga asideg kadagitoy a Poles. Gapu ta nabara ti lubong, maapektaranen ditoy a paset a pakaigapgapuan itan ti pannakarunaw dagiti yelo. Nga isu met ti agayus nga agpababa agingga a makagteng kadagiti kadandanumantayo. Adayo man ti yan dagitoy, apektadotayo latta aglalo ket adda ti pagiliantayo iti asideg ti ekwador (tengnga a paset). Napalawlawantayo kadagiti taaw a mabalin a manglapunos kadagiti dadduma a paset ti pagiliantayo no agtultuloy daytoy a parikut.

Aglalo ket kuna dagiti eksperto a kadaytoy agdama a siglo (21st) ket pattapattaenda a 1.1oC ti ingatuan pay ti lebel ti danum kadagiti taaw. Epektona, mabalin a saantayo a masagrap ita ngem dagitinto annak dagiti annaktayo. Ti kinapardas ti pannakasagrap kadagiti dakes a bunga daytoy a global warming, agiray met ketdi iti no kasano ti panagadu ti populasion ken kadagiti aramidentayo nga addang itan.

Mabalin a kunaentayo a bay-antayon a problemaen daytoy ti sumaruno a henerasion. Ti napateg ita, no kasano a makigubaltayo kadagiti dangadang iti biag ket agbiagtayo a di makurkurangan. Ngem maaklon ngata ti konsensiatayo no saantayo man laeng nga aggaraw, wenno tumulong, para iti pannakasalaknib ti Lubong? Adda ngata ragsak a sagrapentayo no ditay’ idaddadaneng dagiti simple a wagas a makatulong iti tumunggal maysa aglalo kadagiti appotayto?

Saan laeng a parikut ti pagiliantayo daytoy a global warming. Iti sangalubongan. No kitaen ti mapa, pudno, bassit-usit laeng ti pagiliantayo a pagtaudan dagiti greenhouse gases no idilig kadagiti dadduma a nasion. Ngem dina kayat a sawen a maturogtayo lattan—a bay-an dagiti dadakkel a pagilian nga agkuti.

Laglagipen, addatayo iti paset ti Lubong a naynay a makasagrap kadagiti didigra a paltuaden ti global warming kas koma iti nakaro a tikag ken layus. No nakaro ti tikag wenno layus, saan laeng nga iti benneg ti agrikultura ti apektado. Adu dagiti lumtuad a parikut iti salun-at. Adda pay dita ti parikut iti panagbettak dagiti bulkan, tsunami, ginggined, bagyo ken dadduma pay nga adda pakainaiganna iti pannakaabuso ti nakaparsuaan.

Ngarud, masapul nga akmen ti tunggal maysa kadatayo ti obligasionna. Bassit man daytoy, no mapagtitipon, dakkel ti maitulongna iti pannakalapped ti ad-adu pay a didigra a sumangbay. Saan a fiction daytoy kaadda ti abut ti ozone layer-tayo. Ti ozone layer ti kasla kudil ti lubong a mangsagat iti sobra a bara nga agtaud iti init a sumrek iti Daga. Ngem nabuttawanen daytoy gapu kadagiti greenhouse gases.
Gapu kadaytoy nga abut, diretso ngarud a sumrek ti radiasion manipud iti init iti mabatoganna a pagilian. Isu a saantayo a masdaaw no addada dagiti pagilian nga adu ti matmatay gapu iti heat waves!

Makitatayo met ket itan ti panagkuti dagiti nadumaduma a pagilian iti sangalubongan. Addada dagiti maiwaywayat a taripnong dagiti lider iti lubong, a pakaibilangan dagiti lidertayo, tapno makaaramidda kadagiti addang a mangtulong iti kakaisuna a taengtayo.

Iti pagiliantayo pay, adda dayta makunkuna nga RA 9729 wenno Climate Change Act of 2009. Nakapokus daytoy no kasano ken ania dagiti rumbeng a maaramid a mangikabassit iti epekto ti panagbaliw ti panawen. Sagudayen daytoy a linteg ti obligasion ti tunggal ahensia ti gobierno kasta metten ti ordinario a tao para iti pannakasalaknib ti Daga.

Sika, ka-Sinursuran, ammom kadin ti aramidem tapno makatulongka met. No simrekka iti pagadalan, uray elementaria laeng, ammok nga adun ti nangngegmo a masapul nga aramidem. Kas koma kadayta panangiddep iti silaw, aplayans, ramit no saan dagitoy nga us-usaren. Ti simple a panamagsisina kadagiti marunaw ken di marunaw a basura tapno maipanda iti rumbeng a pakaidulinanda. Magmagna wenno agbisekleta laengen no asideg ti papanan. Kangrunaanna, ti panagmulamula iti kayo nga agserbi a sagatan dagiti sobra a sabidong iti angin wenno aglawlaw. No mannalon wenno agmulmulaka, ay, ket gesdam met, a, ti agusar kadagiti pestisidio wenno ania man a kemikal ta makadadael met dagita iti aglawlaw, iti daga, ken iti salun-atmo.

Adda kad’ baro kadagita? Awan, di kadi? Am-amang pay nga isursuroda iti pagadalan? Ti makadakes, saantayo pay a matungpal.

Ania ngata no pumudno ti mulmulmolan ti panunotko? Nga ania?

Ti angin nga angsen koma ti tao, agdepende iti kaadu ti oksiheno nga ipug-aw kenkuana dagiti mulana a kayo. No awan mulam, awan ngarud ti angsem? Tapno nalukay latta ti aangsam (saan a kinabaknang ti kayatko a sawen), masapul nga adu ti mulam a mangted kenka iti oksiheno. Masapul ti matching iti tao a nagmula ken iti mulana a mismo. Saan a mabalin nga angsen ti sabali (ta dida ag-match) ti oksiheno a para ken ni Juan.

Mapilitantay la ketdi nga agmula, saan kadi? Ngem anian a nagsayaat no pudno a kasta!

Kuna dagiti eksperto: ti Lubong, adda latta dita. Maispalna ti bagbagina. Ngem ti tao… datayo nga agnanaed, kasano?

Agtignaytayo ngarud itan. Wen, ITAN! Di rumbeng ti panagitantan. Adda pay laeng maaramidantayo.#