Footer

Awan Koma ti Mabati nga Ubing

Sinursuran: Kolum ni Jobert M. Pacnis
(Maudi a paset)

Naibasar ti DORP kadagiti linteg nga ibagbaga ti Konstitusion ti pagilian. Umuna ditoy ti Artikulo XIV ti 1987 a Philippine Constitusion. Nalawag a sasawen ditoy ti pannakasalaknib ken pannakapadur-as ti kalintegan ti tunggal indibidual iti dekalidad nga edukasion. Sinusopan pay daytoy ti Batas Pambansa Blg. 232 (Education Act of 1982), RA 9155 (Governance for Basic Education Act of 2001) ken United Nations Convention on the Rights of the Child (November 1989).

Kadagiti pagadalan iti probinsia, saan laeng a dayta rigat ti panagbiag ti parikut no apay nga adda ag-dropout nga ubbing nupay daytoy ti numero uno a rason. Adda ditan ti kaadayo ti pagadalan ken kinarisgo ti sumrek aglalo no panawen ti tudo. Ta adda dagiti waig ken karayan a masapul a ballasiwen iti iseserrek iti eskuela ta awan met ti napia a kalsada wenno rangtay.

Dagitoy a risgo ti mangipawil kadagiti ubbing a regular a makastrek iti klaseda. Ti rigatna, no maibayag sa agkirpa ti danum. Adunton ti nalibtawan dagiti ubbing iti klaseda. Ket no sumrekda, marigatandan a makakamakam kadagiti leksionda. Ti pay makadakes, no ma-bully-da iti kaadu ti langanda. Daytoyto metten ti pamkuatanda a saanen a sumrek pay.

Saan met ngarud a kabaelan dagiti nagannak (iti rigat latta ti panagbiag) a pagkaseraen dagiti annakda iti poblasion wenno iti asideg ti eskuela ta isu pay ti pagbayadda iti kaserada. Ken dagitoy pay ti katulonganda kadagiti babassit pay nga addida. Isuda ti agaywan no kasta a sumalogda iti talon wenno no mapanda iti pagobraanda. Normalen ti kastoy a mapaspasamak.

Isu a napateg ti panangkita ti pagadalan kadaytoy a parikut dagiti ubbingda.
Maigunamgunam ti kaadda ti profile ti tunggal ubbing tapno makita dagiti makasapul a talaga iti tulong ken pannakaawat. Saan a basta kedngan dagitoy gapu iti kaadu ti langanda. Ammuen dagiti rason no apay.

Iti Tanap, adda dagit pagadalan a zero ti dropout rate-da. Nagkaykaysa ti adiministrasion ti pagadalan ken dagiti mannursuro tapno matulongan dagiti ubbingda a SARDO. Maysa iti programada ti pananglitup iti kuarta (kas pangarigan, pamasahe) a masapul ti ubing iti iseserrekna. Ngem daytoy, a, ket kadagiti laeng bulan a karigat ti biag—kas koma no nalpasen ti panagsisikka wenno panagraraep. Wen, adda laeng panawen nga ipaayda dagitoy kadagiti talaga nga agkasapulan.
Pamataudanda iti pondo? No masapul a kumautda iti bukodda a bulsa, dayta ti aramidenda. Ngem ketdi mangilatlatangda iti bassit a porsiento iti mapaspastrek ti school canteen. No saan, kasaritada ti TODA (Tricycle Operator and river Association) iti sango ti pagadalanda a no mabalin, saandan a singiren iti pamasahe dagiti ubbing nga adda iti programa ti pagadalan— kadagiti met laeng bulan a karigat ti biag. Ket maragragsakan ti pagadalan ta naayat met dagiti kameng ti TODA a tumulong.

Sabali pay a pamastrekan ti pagadalan dagiti mapastrekda iti garden iti likud ti eskuela. Mangilatangda ditoy ti mabalin nga itulongda kadagiti SARDO. Kas sukatna, dagitoy a SARDO ti mangmanihar iti garden.

Iti biang ti pagadalanmi, tunggal maysa kadakami, adda iskolarna a nasursurok ngem maysa. Ania man nga authorized contribution ti ubing iti uneg ti makatawen, bayadanmi. Paset dayta ti panangtulongmi kadagiti makitami a nakaay-ay-ay ti kasasaadda. Ipakpakatmi met dayta makunkuna a home visitation.
Obligasion dagiti mannursuro a kitaen a naimbag dagiti ubbing a naikumit kadakuada. No naglangan ti adalan, saan a basta baybay-an lattan. Saanen a kas idi a mabalin lattan a paibaga kadagiti kaarrubana a sumrek wenno papanenna ti nagannak daytoy ta kayatna a kapatang ida. No addan dua a langan ti ubing, aglalo no awan man laeng ti suratna (excuse letter), masapul nga agkutin ni titser. Ammuenna ti rason ti panaglangan ti ubing. Sarungkaranna daytoy iti balayda. Uray pay no nakaad-adayo.
Iti panangsarungkarna iti ubing, kasaritana daytoy. Allukoyenna a sumrek kalpasan a maammuanna ti rason. Kasaritana pay ti nagannak daytoy.

Ngem kas pangarigan ta di latta sumrek ti ubing iti napagsaritaan nga aldaw ken kalpasan a naadres ti parikut, saan a dita ti pagpatinggaan ti akem ni titser. Sublienna ti ubingna.

Saan laeng a mammaminsan wenno mamindua. Ipakitana ketdi a napateg ti adalanna.

Ngem no talaga a di kabaelanen a pagsublien ti ubing, mabalin a maiserrek daytoy iti maysa a programa.

Adda dua a programa a mabalin nga aplayan dagiti ubbing ita (malaksid iti ALS wenno Alternative Learning System) tapno saanda nga agtinnag a dropout ket makalpasda iti arapaapda nga agbasa iti baet ti kinanumo ti biag.

Umuna ditoy ti makunkuna nga EASE wenno Effective Affordable Secondary Education. Maipaay daytoy kadagiti agad-adal a simrek iti pagadalan idi Hunio ngem adda dagiti bulan wenno panawen a dina kabaelan ti sumrek pay gapu kadagiti nadumaduma a rason (kas kadagiti nadakamaten). Babaen kadaytoy a programa, maikkan ti ubing iti module a masapul a leppasenna (iti balayda). Wen, saanen a masapul a sumrek pay. Mapanto lattan inton ipasana ti module tapno mangala manen iti sabali no kasapulan.

Ngem inton malpas ti panawen a dina kabaelan ti sumrek (no kasta nga addan pagsapulan dagiti nagannakna ket addan maitedda kenkuana), regular-to met laeng ti iserserrekna.

Ngem ketdi, saan nga amin nga adalan, mabalin a sumrek itoy a programa. Maarisit dagiti maidiayaan kadaytoy. Kas koma iti pannakaipasan dagiti eksam (Filipino, Math ken Eglish). Ta narigat met no silulukat ti programa ta baka awanton ti mayat a sumrek iti regular class. Silulukat ti programa iti ania man a bulan ti school year. Makiuman laeng iti DORP coordinator iti pagadalan dagiti ubbingtayo.

Maikadua a pagpilian, ti OHSP wenno Open High School Program. Kaarngi daytoy ti ALS ngem saan a nakapokus laeng kadagiti indigenous people wenno overage. Ken iti ALS, masapul a sumrek iti naituding nga aldaw. Iti OHSP, uray di sumrek iti makatawen. Maidiaya daytoy kadagiti saanna a kabaelan ti sumrek a regular iti klase gapu kadagiti nadumaduma a rason: trabaho, kaadayo ti pagadalan iti pagtaengan, physical disability ken kinarigat ti panagbiag. No interesado, makiuman iti kaasitgan a pagadalan iti hayskul iti lugaryo.
Tulong ti gobierno dagitoy a programa kadagiti dina kabaelan a leppasen ti panagadalna gapu iti kinarigat. Ala, sapay la koma ta awanto ngaruden ti mabati nga ubbing iti panagbasada.#