Footer

EDITORIAL: Kaipapanan ni Jose Rizal kadagiti Pilipino iti Agdama a Henerasion

LAGIPEN dagiti Pilipino ita a Hunio 19, 2017 ti maika-156 a tawen ti pannakaipasngay ti Nailian a Bannuar a ni Jose P. Rizal babaen kadagiti nagduduma nga aktibidad a mangibiag kadagiti naaramidan ti Pagpampanakkel ti Malay a Puli.

Saan a piesta-opisial wenno holiday ita nga aldaw a pannakaipasngay ni Rizal, saan a kas ti Disiembre 30 nga aldaw ti panagbalinna a martir sadiay Bagumbayan wenno Luneta. Ad-adda a naikkan ti importansia ti ipapatay ngem ti pannakaiyanak ni Rizal a pilpilawen dagiti umili kadagiti ganggannaet a pagilian nga ad-adda a rambakanda ti pannakaipasngay dagiti bukodda a bannuar.

Para kadagiti kaaduan a Pilipino, kadawyan laeng ita nga aldaw, ken adu dagiti saan a makalagip wenno makaamiris a 156 a tawenen ti napalabas sadiay Calamba, Laguna idi naipasngay ti maysa a maladaga a nagbalin nga inspirasion kadagiti umili tapno lumabanda kadagiti ganggannaet a nangadipen kadakuada iti adu a tawen.

Ni Rizal ti maikapito kadagiti 11 nga annak dagiti agassawa a Francisco Mercado ken Teodoro Alonzo. Walo pay laeng ti tawenna idi sinuratna ti daniw a “ Sa Aking Mga Kabata,” a ti temana ket ipakitana ti panagayatna iti bukod a lengguahe. Iti tawenna a 16, tinurposna ti kursona iti Bachelor of Arts nga addaan iti grado nga “excellent” iti Ateneo Municipal de Manila. Inrugina pay ti Philosophy and Letters iti University of Santo Tomas. Inleppasna ti kurso iti kina-surveyor ken kina-assessor iti Ateneo. Idi 1878, nagenrol iti Medisina iti UST ngem nagsardeng gapu ti dakes a pannakatrato dagiti Pilipino nga estudiante. Idi Mayo 3, 1882, napan sadiay España ket intuloyna ti panagadalna sadiay Universidad Central de Madrid. Idi Hunio 21, 1884, iti tawenna a 23, nagturpos iti Licentiate in Medicine. Kalpasan ti makatawen, lineppasna ti kursona iti Philosophy nga addaan iti grado nga “excellent.”

Maibilang ni Rizal a linguistic ken henio a nalaing a doktor, mannurat, sportsman ken adu a benneg. Iti tarigagayna a maaddaan ti reporma iti pagilian, nagsurat kadagiti babasaen a nagsentro iti nasionalismo. Idi 1887, sinuratna ti nobela a Noli Me Tangere a nangirakurak ti kinadakes dagiti Kastila a praile. Sinuratna pay ti maikadua a nobelana nga El Filibusterismo idi 1891 a nangirakurak ti panagabusar dagiti opisial ken padi a Kastila a namagpungtot kadagiti napasagidanna. Nakulong sadiay Fort Santiago idi Hulio 1892 gapu ti pannakasamsam dagiti babasaen a maikontra kadagiti praile. Naipaing sadiay Dapitan a nangbangonanna iti ospital, ken nakumikom iti panagtalon, panagkalap, negosio ken panagisurona kadagiti ubbing ken agtutubo.

Idi bimtak ti rebolusion iti Pilipinas idi 1896, sinupiat ni Rizal ti wagas a nadangkok ken pinagkedkedanna ti awis ni Andres Bonifacio. Napalubosan a mapan sadiay Cuba tapno tumulong nga agagas iti epidemia ti trangkaso kasukat ti wayawayana. Ngem naarestar bayat ti panagbaniagana. Nakulong sadiay Barcelona sa napagawid iti Pilipinas ken nabalud sadiay Fort Santiago idi Nobiembre 3, 1896. Naidarum iti kaso a pannakikumplot, sedision, ken rebellion a nakasentensiaana iti dusa a bitay.

Ti pannakabitay ni Rizal ti nangrubrob ti rebolusion, ken nagbalin nga inspirasion dagiti Pilipino a nagalsa kadagiti Kastila agingga a nagun-od ti Wayawaya idi Hunio 12, 1898 a namagbalin iti Pilipinas kas umuna a demokratiko a pagilian iti Asia.

Iti laksid dagiti adu a naaramidan ken pammatulad ti kinabannuar ni Rizal kadagiti Pilipino, saan a mailibak nga adun kadagiti ubbing ken agtutubo ti saan a makaammo iti biag ken sakripisio ti Nailian a Bannuar a nagbalin nga inspirasion dagiti nagalsa a kadaraanna kontra kadagiti Kastila a nangadipen kadakuada iti ginasut a tawen.

Adun nga ubbing ken agtutubo ti awanen ti kaipapananna kadakuada ti pammatulad ni Rizal ken dagiti dadduma pay a nagkauna a bannuar a naitanemen iti lagip dagiti umili iti panaglabas dagiti adu a tawen.

Kabayatan ti riribuk sadiay Marawi City, mabiag manen ti naan-anay a kaipapanan ti kinabannuar ken kinamaingel kadagiti Pilipino. Aginnem a pulon a soldado ken polis ken adu a biag dagiti nakettel gapu iti panagayat ken panagserbida iti pagilian tapno magun-od ti kappia. Agpeggad met ti Pilipinas ti panangsakup dagiti Tsino iti paset ti pagilian iti West Philippine Sea, ngem agbuteng dagiti opisial a mangtubngar kadagitoy a ganggannaet.

Kadagiti dadduma a Pilipino, naiduman ti pagrukodanda ti kinabannuar. Maibilangen a bannuar dagiti mangipaay iti pammadayaw ti pagilian kadagiti salisal ti kinapintas ken dagiti paay-ayam. Adda dagiti mangibilang a bannuar dagiti opisial ti gobierno ken pribado a tattao nga agkuskusit ti pondo ken manggungundaway ken mangirurumen kadagiti umili.

Saan kadi nga idirdir-i dagiti dadduma a Pilipino ti kinabannuar dagiti beauty queens, boksingero ken dadduma pay nga umaayam kalpasan ti naballigi a pannakisalisalda? Maiparadada kadagiti kangrunaan a kalsada sadiay Metro Manila. Mapadayawanda sadiay Malacañang, Kongreso ken kadagiti munisipio.

Agpayso a nangted dagitoy ti dayaw iti pagilian, ngem iti panagballigida kadagiti pannakisalisalda ket saan kadi a dayta ket para iti bukodda a pagimbagan, paglatakan ken pagbaknangan. Adu kadakuada ti gasgastosan ken tultulongan ti gobierno tapno agballigida. Kasta kadi ti rumbeng a pagrukodan ken pangtingitingan ti kinabannuar?

Saan a kas ken ni Rizal nga awan ti utangna kadagiti kadaraanna a rumbeng a subadanna, ngem imbuisna ti biagna gapu iti tarigagayna para iti sapasap a pagimbagan ti pagilian.

Ita nga aldaw ken iti agnanayon, agungar koma iti puso ken lagip dagiti Pilipino ti biag ni Rizal tapno agserbi nga inspirasion a mangtubngar ken manglaban kadagiti terorista ken ganggannaet a mangidadanes kadagiti umili. (Eden A. Alviar)

Comments are closed.