Footer

EDITORIAL: Kinapateg ti Bukod a Pagsasao

NABAYAGEN a ramrambakan dagiti Pilipino ti bulan ti Agosto a “Buwan ng Wika” wenno Bulan ti Pagsasao kas panangibiag ken panangpadegdeg ti nasionalismo dagiti umili ken panangitandudo iti kabukbukodan a lenguahe wenno pagsasao. Iti adun a tawen a panagrambak ti “Buwan ng Wika,” natignay ngatan dagiti umili a Pilipino nangruna dagiti ubbing ken agtutubo a mangipateg ken mangaramat iti bukodda wenno nakayanakanda a pagsasao?

Maar-aramat iti Pilipinas kas Nailian a Lenguahe ti Filipino (Pilipino) a pagsasao a nairamut iti Tagalog kas pammadayaw iti daydi Presidente Manuel L. Quezon idi panawen ti Mankomunidad wenno Philippine Commonwealth a nangiyusuat ti sapasap a panagaramat ti Nailian a Pagsasao.

Sigud a maramrabakan laeng ti Linggo ng Wika a mangsakup iti Agosto 19 nga aldaw ti pannakayanak ni Quezon a maibilang nga Ama ng Wikang Pilipino. Ngem napalawa ti selebrasion kadagiti pagadalan iti makabulan tunggal Agosto idi Enero 15, 1997 babaen ti Proklamasyon No. 1041 1 pinirmaan ni Presidente Fidel V. Ramos, maysa nga Ilokano ken tubo iti Pangasinan. .

Sagudayen ti Konstitusion (1987 Philippine Consitution), ti opisial a Nailian a Pagsasao iti Pilipinas ket Filipino. Uray pay maawagan daytoy a pagsasao iti Filipino tapno iyanninawna ti lenguahe dagiti umili a Pilipino, ngem iti kinapudno, daytoy ket Tagalog a pagsasao, wenno lenguahe dagiti agnaed iti Ka-Tagalogan a rehion wenno probinsia iti Pilipinas.

Iti laksid ti pannakaisuraten iti Konstitusion a Filipino (Tagalog) ti Nailian a Lenguahe iti Pilipinas, agtultuloy ti nabayagen nga isyu no ania ti rumbeng a maaramat a Nailian a Lenguahe ta nagadu dagiti pagsasao wenno local dialects iti tunggal rehion. Kalaksidan ti Tagalog, adu dagiti agar-aramat iti pagsasao nga Ilokano, Ilonggo, Waray, Kapampangan, Pangalatok ken dadduma pay a lenguahe.

Iti Pilipinas a buklen dagiti nasurok a 7,000 nga isla, dumanon iti 100 dagiti maar-aramat a pagsasao. Iti laengen Amianan a Luzon, kalaksidan ti Ilokano a kangrunaan a maar-aramat a pagsasao, ket maus-usar pay dagiti nakayanakan a pagsasao dagiti Itneg ken dadduma pay a tribu dagiti nagkauna a tattao iti Ilocos Sur, Ilocos Norte ken Cordillera. Maar-aramat met ti Pangasinense ken dadduma pay a lokal a pagsasao iti Pangasinan. Iti Cagayan Valley wenno Rehion 2 ket maar-aramat ti pagsasao dagiti Ibanag, Itawis ken dadduma a lenguahe dagiti babassit a komunidad wenno tribu.

No kasano ti kaadu dagiti pagsasao a maar-aramat iti Luzon, kasta met laeng sadiay Visayas kas ti Cebuano, Waray, Ilonggo, ken dadduma pay a pagsasao. Sadiay Mindanao, adu met dagiti maar-aramat a pagsasao iti tunggal tribu dagiti Muslim wenno dagiti nagkauna a tattao.

Dagiti kangrunaan a pagsasao iti nagduduma a rehion ti ar-aramaten dagiti agindeg wenno dagiti tubo iti dayta a lugar kas ti pagsasao nga Ilokano nga us-usaren a kangrunaan dagiti taga-Amianan a Luzon. Mabigbig dagiti Ilokano iti panangipampannakkelda iti nakayanakanda a pagsasao kas ipaneknek ti aktibo a gunglo dagiti Ilokano iti nagduduma a pagilian iti lubong ken iti Pilipinas. No agtataripnong dagiti nataengan ken agkabannuag nga Ilokano kadagiti komunidad sadiay Estados Unidos, Canada, Inglatera, Italia, Australia ken dadduma pay a dadakkel ken babaknang a nasion ket Ilokano a pagsasao ti ar-aramatenda. Kasta met laeng ti ar-aramiden dagiti dadduma a nayanak ken dimmakkel kadagiti sabali a rehion iti Luzon, Visayas ken Mindanao.

Maysa kadagiti maibilang a tubeng iti panagdur-as ti edukasion ken ekonomia dagiti umili a Pilipino ket ti saan a pannakaaramat ti Nailian a Lenguahe iti pannakaisuro dagiti ubbing ken agtutubo agingga iti panagdakkel ken panagtrabahoda. Kaaduanna nga Ingles ti maar-aramat a pannakaisuro kadagiti pagadalan nangruna iti nangatngato a tukad, ken kadagiti pribado ken publiko nga opisina. Mapaspasamak daytoy iti laksid nga addan dagiti pammilin a maaramat koma ti Nailian a Lenguahe kadagiti opisial a surat wenno komunikasion kadagiti opisina wenno ahensia ti gobierno.

Mabigbig dagiti Pilipino iti laingda nga agaramat iti Ingles a kangrunaan a gapu a magusgustuan ida nga agtrabaho kadagiti taga-sabali a pagilian, ken agserbi kadagiti call centers. Nalaing dagiti Pilipino kadagiti ganggannaet a pagsasao gapu ta inkagumaanda ti nagadal wenno nagsursuro. Manipud elementaria agingga iti kolehio, naisuro dagiti subject nga Ingles. Ngem kasano ti pannakaisuro ti pagsasao a Pilipino wenno dagiti nakayanakan a pagsasao kas ti Tagalog, Ilokano ken dadduma pay?

Ita a panawen laeng ti implementasion ti Kindergarten to Grade 12 ti Department of Education a naibilin a pannakaaramat dagiti nakayanakan a pagsasao agingga iti Grade 3, ngem saan pay a naan-anay ti pannakaipakatna ta adu kadagiti mangisuro ti saan pay a nakasagana nga agisuro babaen ti nakayanakan a pagsasao. Saan pay a marikna no kasanonto ti ibungana iti pannakatubay dagiti ubbing ken agtutubo iti masakbayan.

Maap-apalan dagiti Hapon, Koreano, Kastila, Aleman, Italiano ken dadduma pay a puli nga agar-aramat kadagiti bukodda a lenguahe. Uray no saanda wenno narigatda a makapagsao iti Ingles wenno kadagiti gangannaet a pagsasao, ket ipampanakkelda ti bukodda a lenguahe, ngem naurnos, nakappia ken nadur-as dagiti pagilianda. Kasta met koma dagiti umili a Pilipino.

Saan a mailibak a nasayyasayya ti pagsasao dagiti umili a Pilipino kas ti panagsisimparat ti pammati, kapanunotan, ideolohia ken pagtaktakderan ti tunggal maysa a nagbalin a lapped iti pannakagun-od ti naan-anay a kappia ken panagdur-as ti pagilian. Dayta ti kangrunaan a makaigapu a kasapulan dagiti umili a Pilipino ti nagkaykaysa a lenguahe a pakabigbiganda kas makipagili iti agwaywayas a pagilian. Dayta ti gapu a kasapulan ti Nailian a Lenguahe dagiti Pilipino nga aramaten dagiti umili. (Eden A. Alviar)

Comments are closed.