Footer

FEATURE: Ang pagpapahalaga sa mga namanang kayamanan sa literatura Ilokana

VIGAN CITY – Hindi lang sa mga buwang pinapaalala ang mga kahalagahan ng mga namana ng mga Filipino sa kanilang mga ninuno dapat gunitain ang mga ito kundi dapat ay araw-araw.

Ito ang mensahe ni Ben Pacris, president ng Gunglo dagiti Mannurat nga Ilokano (GUMIL) o grupo ng manunulat na Ilokano, sa pakikipanayam ng lokal na medya sa “Dap-ayan Ilocos Sur” sa Kapitolyo Probinsyal na ginagawa ng Philippine Information Agency sa Ilocos Sur (PIA Ilocos Sur), upang mapahalagahan ang preserbasyon ng literatura Ilokana.

Binigyang diin niya ang paggunita sa mga unang manunulat ng literatura Ilokana na taga-probinsyang Ilocos Sur, katulad ni Pedro Bukaneg ng bayan ng Bantay, na siyang kinikilalang Ama ng Literatura Ilokana. Pati na rin si Leona Florentino, si Mena Pecson Crisologo, Leon Pichay at Isabelo de los Reyes.

Sinaluduhan niya ang pagbibigay ng pokus ng PIA Ilocos Sur sa mga manunulat na ito sa pamamagitan ng eksibisyon sa buwan ng Abril na nakatuon sa literatura, at sa mga iba pa nitong programa katulad ng araw-araw na programa sa radio DZNS Vigan, ang “Dap-ayan Pagdadapilan” na nakasentro sa kultura Ilokana, at sa media forum na nabanggit na nakatutok din sa pagpapahalaga nito.

Dapat ipaalam at ipalaganap sa mga kabataan ng probinsiya at ng rehiyon, ani Pacris na dating hepe ng PIA Ilocos Sur at Ilocos Norte, na si Pedro Bukaneg, ang bulag na manunulat, ay hindi isang kathang-isip lang kundi totoo dahil noong 1927 sa Unibersidad ng Santo Tomas nilimbag ang kaunahang grammar book ng mga Ilokano, ang Arte de la Lengua Iloca na kaniyang sinulat. Isinalin din niya sa Ilocano ang Doctrina Cristiana na nalimbag noong 1593 at isa sa mga kaunahang libro sa Pilipinas.

Si Bukaneg ang sumulat sa epiko ng mga Ilokano na ‘Biag ni Lam-ang’ (Buhay ni Lam-ang) at isa sa mga kalye sa Cultural Center of the Philippines complex sa Pasay City ay ipinangalan sa kaniya. Gayun din ang Balagtasan sa Ilokano, ang Bukanegan.

Dapat ding malaman ang buhay at mga sinulat ng Ina ng literatura ng mga babae sa Pilipinas, Leona Florentino, na nasa Vigan Heritage Village ang monumento at bahay. Siya ang unang babaeng makata sa Pilipinas. At kilala bilang tulay ng tradisyon mula oral hanggang sa literatura. Hindi lang kilala sa mga rehiyong Ilokano kundi sa mga ibang bansa dahil naipakita at nagkamit ng pakilala ang mga sinulat niya sa Espanya, Paris at Missouri. At naisali sa “Encyclopedia Internationale des Oeuvres des Femmes” (International Encyclopedia of Women’s Works) noong 1889.

Bilang babae, siya ay ehemplo ng pagwawagi ng mga babae kontra diskriminasyon. Kahit na bawal sa mga babae noon ang mag-aral sa mga institusyon, siya ay naging mahusay na manunulat ng mga tulang Espanyol at Iloko.

Kabilang din ang anak niyang si Isabelo de los Reyes sa mga naunang manunulat ng probinsiya at ng rehiyon. Siya ay nagmana ng mga natatanging galing ni Leona sa pagsusulat. Hindi lang literatura kundi sa peryodiko pa dahil siya ang unang nagtayo ng peryodikong puro Ilokano, ang El Ilocano noong 1889.

Isinalin ni de los Reyes ang Bibliya sa Ilokano, sinulat din niya ang maraming sermon, mga aklat ng simbahan at naglimbag ng maraming peryodiko. Noong nasa edad 23 ang kaniyang mga sinulat ay naging parte ng 1887 Exposicion General de las Islas Filipinas sa Madrid na nanalo ng pilak na medalya. Ang mga ito ang isa mga pinkaimportanteng kontribusyon niya sa pag-aaral tungkol sa Pilipinas, ang El Folk-lore Filipino.

Ang kinikilalang Prinsipe ng mga Makatang Ilocano, si Marcelino ‘Mena’ Crisologo, ay manunulat din ng mga drama sa entablado tulad ng komedya at zarzuela. Siya ang unang gobernador ng lalawigan, taga-Vigan at naipangalan sa kaniya ang isang kilometrong kalye dito. Sinulat niya ang Codigo Municipal, isang zarzuela at “Mining wenno Ayat ti Kararwa” na itinutulad sa Noli Me Tangere ni Dr Jose Rizal. Isinalin din niya ang Don Quixote sa Iloco.

Si Leon Pichay ang Hari ng Makatang Ilokano at Prinsipe ng Bukanegan, ang bersyong Ilokano ng Balagtasan. Isinulong niya ang literatura Ilokano sa pamamagitan nga pagsulat sa Ilokano ng mga maikling kuwento, sanaysay, dula at 400 tula. Naniniwala siya na dapat magsulat ang mga Ilokano sa kinalakihang wika, kahit na sa wikang Ingles siya nag-aral. Isa siya sa mga nag-umpisa ng Bukanegan.

Sa pamamagitan ng tradisyonal at sosyal na medya, nakakatulong ang mga mamamayang paunlarin at isulong ang literatura Ilocana, lalo na sa pag-alala sa buhay at mga sinulat ng mga Ilocanong nabanggit, ani pa ni Pacris. (ICR/PIA Ilocos Sur)