Footer

Duapulo a pisos

MADAMA a palpalabsak iti notebook-ko dagiti napalabas a leksionmi ditoy kubo iti abay ti balay idi adda umasideg a babai. Naka-long sleeves iti puraw ken nakapalda iti nagayad. Pangatiddogen ti nangisit ken nakawakray a buokna. Kalalainganna ti pudawna. Agtawen ngata iti apagsurok la nga uppat a pulo. Nakapayong iti nangisit.

“Good morning, miss.” Inyisemna idi makaasideg iti ayanko idinto a kakauten ti kanawanna ti sobre iti maris-rosas a shoulder bag-na a nakayabaga iti kanawanna.

“Good morning, ma’am,” kinunak met nga immisem. Impaipitko ti bolpen iti panid ti note book a naudi a binasak. “Maupo kayo, ma’am.” Tagalog ngamin ti masansan a pakisaritami ditoy Siudad ti Tuguegarao agduduma a puli ti naidaknir ditoy; Ilokano, Bisaya, Isnag, Tagalog. Ken, siempre, dagiti Ibanag ken Itawes.

Nagtugaw ti babai iti sanguanak. “Humihingi po kami ng konting tulong para sa simbahan at sa mga misyonero na pupunta sa Africa.” Immisem manen idi iyawatna ti sobre.

Inawatko nupay kasla adda agkikinnamatan nga annak ti bao iti barukongko. Kasano, duduapulo a pisos ti nabati idi kalman iti inted ni Ate Linneth nga allowance-ko. Sabado idi kalman.

Addaak iti umuna a tawen ti Edukasion iti Cagayan State University iti Carig Campus. Pagpagnaek laeng ti sumrek ta kaarruba ti subdibision ti eskuela. Adda met kurso nga edukasion idiay CSU Sanchez Mira. Ngem gapu ta agyanak ditoy balay da Ate Linneth kas katulongan, ditoyakon nga agbasa. Awan ti sueldok ta pagbasbasaendak. Nupay kasta, ik-ikkandak iti allowance-ko ken para kadagiti kasapulak iti pagadalan. Awan makunak kaniada ta nasingpetda. Managparaburda pay. No kasta nga agpasiarda iti adayo ket adda latta ipasaraboda kaniak a tisirt.

Nabasak kadagiti mata dagiti dadakkelko idi palubosandak nga immay ditoy siudad, agtukiad ti rikna ni nanang nga agbalinak a katulongan. Ammok ti rikna kas maysa nga ina. Dina kayat a maparigatanak nga agadal. Ammok nga ammona ti rigat ti katulongan nga agad-adal. Maawatak dagiti nagannakko. Ikarik a diakto paayen dagiti arapaapda para kadakami nga agkakabsat. Siakto met ti mangtulong kadagiti adiek inton makaturposak.

Maasianak unay kadakuada. Dida kabaelan nga isakad ti panagadalami a tallo nga agkakabsat. Adda iti grade 7 ken grade 10 da Esvie ken Ronnie nga adiek. Maymaysa ektaria a talon ti suksukayen ti amak, a pasaray matikag no kalgaw ken maisangbar met iti layus ken bagyo no panagtutudo. No kasta nga awan obrana iti talon ken mapan agkarpintero wenno agtrabaho iti konstraksion wenno mapan makidaklis idiay baybay. Makisiksikka laeng met ti inak. Aglakolako iti nateng wenno ikan no kasta nga awan pagsikkaanna. Nanumo laeng ti panagbiagmi. Nupay kasta, naragsakkami a sangapamilia. Apagpagisu ti kuarta a balonmi a mapan iti eskuela – pasaray agkurang no dadduma. Isu a naimula iti panunotko ti kinapateg ti kuarta nga it-ted kaniak, ken dagiti adiek, dagiti dadakkelko. Ngem, diak ammo, ta nalakaak a maasian kadagiti makitkitak a makasapul unay iti tulong. Kastoy a pinadakkeldak, dakami kadagiti kakabsatko, da amang ken inang.

Binasak ti nakasurat iti rabaw ti puraw a sobre: Sisters of Heaven Foundation. Silang, Cavite. Kinudkodko ti mugingko. Agpayso ngata daytoy a foundation? Di ngata sindikato? Kayatko ti mangted. Ngem, kababain met no sangapulo a pisos la ti itedko. Maysa pay, buo a duapulo ti kuartak. No itedko met amin, awanen ti matda kaniak. Inton malem pay laeng ti sangpet dagiti amok. Napanda idiay Palaui Island idiay Santa Ana idi kalman. Ita pay met ti namnamaek a sangpet ti binulan a bisitak. Saan met ngarud agpapautang ti kantina iti asidegmi ditoy Golden Shower Street. Kinapudnona, mabainak nga umutang. Pangadaywen pay diay maysa a kantina.

Nalagipko daydi pannakatakaw ti bisikleta ti maysa a homeowner idiay ngato, idiay maikadua nga street, idi naminsan a lawas. Adda pay daydi pannakatakaw ti laptop ken cash ti maysa nga estudiante idiay Dama de Noche Street idiay sango itay napan a bulan. Ngem, panagkunak ket kakuartoanna met laeng ti nangala. Saan ngata nga ages-espia laeng daytoy a babai kadagiti mabalin a takawen dagiti kakaduana? Mabalin a kasta. Kanayon met ketdi nga ipalagip dagiti amok a kanayonko nga i-lock ti gate uray aldaw. Diak kano agpaspaserrek iti diak am-ammo a tao uray ibagada a gayyem wenno katrabahuanda dagiti amok. Ditoyak kubo a nag-review ta awan ngamin kuriente. Awan met ketdi pagdanagak no bilang asset daytoy ti pulis wenno PDEA ta diak met agus-usar iti droga. Kinapudnona, diak pay nakakita iti aktual a langa ti asset, kadagiti laeng pelikula ken damdamag iti telebision ti nakakitkitaak.

“Taga saan kayo, ma’am?” dinamagko idinto a sipsiputak ti garawna amangan adda iyapputna iti agongko ket maawananak iti puot. Miningmingak ti rupana. Kasla saan met a kameng ti sindikato. Ngem, di kad’ agaramidda iti pamuspusan tapno dida aglanglanga a bandido? Nagkuentaak: no mangted ti kada balay ditoy Green Valley Subdivision iti sagduapulo, di pay ket addan maur-orna a 4,200 ta dua gasut ket sangapulo amin ti homeowners. Saan pay a karaman dita dagiti estudiante a boarders. Ken ditoy pay laeng subdi dayta. Nagsayaaten a pagsapulan, ta ditoy pay laeng subdibision nga ayanmi ket addan nasurok nga uppat a ribuna. Saan pay unay mabannog ta magna laeng ti obrana. Abakenna payen dagiti mangop-opisina. Diak met ketdi ibaga a dakes dayta nga obrana ta makatulongak met, no la ketdi agpayso a para iti foundation ti maur-orna. Sapay koma a, ta agpaypayso ti imbagana.

“Marikina, po.” Insungbatna.

“Ahm, pasensya na po kayo, ma’am, dalawampung piso na lang ang pera ko, e.” inkarigatak ti immisem ta mabainak iti imbagak. Ikkak daytoy nakadisdisente idinto a nalabit di pay ngata agmirienda dagiti nagannakko a mangmangged?

Nalagipko dagiti maipadpadamag iti telebision. Saan met ngata a miembro ti budol-budol gang daytoy. Saan met siguro a kadua ti Salisi Gang. Nupay kasta, masapul latta nga agridamak. Sabalin ti panawen a kunada. Awanen ti pilpilien dagiti managdakdakes a biktima, lugar, panawen.

“Puwede po magbigay kayo ng isang verse sa bibliya?” panangsintirko.

“Ay, may bibliya po kami na dala.”Lukatanna a saan ti bagna. “Nasa kasama ko. Naiwan siya kanina sa kabilang street.”

Saanak simmungbat. Maburburtiaanak talaga. Binirokko ti numero ti pulisia iti selponko. Al-alisto laeng no kua a makatawagak numona ta awan gate ken security guard daytoy subdibision nga ayanmi. Uray iti garahe a sango daytoy kubo ket awan aladna. Ti laeng sango ti balay ti adda gate-na. Ngem, nakalukat met ti ridaw iti baet ti kubo ken dirty kitchen. Sangkakitak ti kalsada. Adda danagko amangan ta adda umay a kaduana a lalaki ket pagtinnulongandak a paturogen sadanto mapan agkurimes kadagiti alikamen ken kumporme a kayatda nga alaen iti balay dagiti amok. Sadakto ramesen. Hu, lumabanak agingga iti kabaelak!

“Puwede na ang sampung piso, miss. Suklian ko na lang.” Uray la ngimmato dagiti aahitak ken padpadalanak iti eye liner a kidayko iti insungbatna. Minulagatak la ket ngarud. Imbaw-ingna ti panagkitana.

Masansan nga adda dagiti kakabsat iti sabali a sekta nga um-umay ditoy subdi. Ikasabada ti nakristianoan a pammati. Dagiti met dadduma ket mangtedda iti leaflets. Ngem, dida met dumawdawat iti kuarta. Awan pulos iyawatda a sobre.

“Pasensya na po kayo, sister, ay, ate.” Kailangan ko din ng pera e.” kinunak. Napilpilit ti isemko. Imbes a tulongandakami koma nga estudiante ngem adtoy met daytoy a babai a dumawat ti tulong kaniak. “Mahirap lang po kami. Isang hamak na magsasaka lang ang aking ama at nagtitinda lang ng gulay at isda ang aking ina. Hindi nila kami kayang pag-aralin ng mga kapatid ko kaya narito ako sa bahay na ito bilang katulong at isinasabay ko ang pag-aaral.”

“Para po ito sa mga kapatid natin na misyonero. Maawa po kayo sa kanila.”

“Naiintindihan ko po, ate . . . sister,” insungbatko. Masuronakon. “Paano naman po ang kalagayan ko, po? Paano po kung darating ang buwanang bisita ko mamayang tanghali, saan po ako kukuha ng pambili ko ng kailangan niya?”

“Sige,” kinunana a timmalikud sa intarengtengnan ti nagpakalsada.

“Apounayen!” indayamudomko idi makalikud. No ngata koma nangtedak iti lima gasut a pisos, no adda kuartak a kasta, inarakup kada binisongbisongnak ngata sakbay a pimmanaw. Ngem gapu ta awan naitedko kaniana. . . ay, pakawanem, berde! OMG!

Ininumko ti teddak itay a nalamiis a danum iti baso. Immangesak iti nauneg sa inukagko ti iggemko itay a notebook. Ngem awan dita ti panunotko. Kinitak ti kalsada a nagturongan ti babai ngem awanen daytoy. Nakarikep ngamin dagiti dua a balay iti sangomi. Nalabit nagaawid amin nga estudiente nga agkasera. Wenno addada nabati ngem napanda laeng idiay sentro. Bakante a solar ti agsumbangir dagiti agabay a dua kadsaaran a balay iti bangir ti kalsada iti sango daytoy balay ti amok.

Inkalubko met laeng ti notebook. In-unlock-ko ti saglalaka nga android a selponko a nakaparabaw itay iti lamisaan. Madamak nga i-message ni Nicole a kaklase ken bes-ko idi adda nagkalangiking iti kalsada. Tinaliawko. Daytay gayam babai a masansan nga agukag kadagiti pagbasuraan ditoy subdi. Pidpidutenna iti abay ti sakana ti lata ti corned beef. Nagsinnabat dagiti matami idi kimmita iti ayanko. “Good morning, po!” Kasta ti kanayon nga ibagana asinoman ti maranaanna kadakami ditoy balay. “Good morning met, manang.” Insungbatko. Intuloyna ti nagukag kadagiti nakasako a basurami. Ilokano ti pagsasaona. Saanna a kadua ti anakna ita.

Kinapudnona, ayabanmi no kua kada ate nga agmirienda no kasta a mairana nga umay nga agmirmiriendakami. Mabain, piman, nga umay. Isu a mapanko no kua ituntonan iti kanenna.

Kinitak ti oras iti selponko. Pasado alas dies gayamen iti bigat. Napanko innala ti nagawangan a bote ti suka ken manteka iti kosina.

“Piso ti maysa, ading.” Kinuna ti babai idi iyawatko ti bote kaniana.

Kautenna koman ti bolsana ngem dina intuloy idi agsaoak. “Alaem lattan, manang,” inisemak.

“Alla, ket tengkiu, a.” Immisem manen.

“Dim’ man kadua ita diay ubingmo, manang.”

“Ay, kua, ading,” madama manen nga agukag kadagiti sako. “imbatik idiay balay ta aggurigor.”

“Kasta aya, manang.”

Saan a simmungbat. Madama latta ti panagukagna. Alaenna dagiti bote ti gin, bote ti manteka, toyo, ken suka a kapada met laeng ti bote ti gin, plastik a bote, ken dagiti lata ti sardinas, pusit, corned beef ken dadduma a lata. Napanunotko la ket ngarud nga ilasinkonton iti maysa a sako dagiti bote kada plastik a pagawanganmi.

“Agurayka ngarud, manang.” Kinunak saak nagpakosina. Bitbitkon ti nakasupot a tallo ramay a lakatan ken dua a mansanas idi agsubliak iti kalsada. Saan a maaw-awanan iti prutas iti lamisaan a panganan ta naayat dagiti amok iti prutas. “Alaem daytoy, manang.”

Miningmingannak. “Alla, ading, intedmo metten daytoy para kenka.” Inawatna sa indissona iti abayna. “Agyamanak unay iti adu, adingko.” Nakitak a nagarimasa dagiti matana iti ikikitana kaniak. Naakaran dagiti matak.

“Alaem toy duapulo a pisos, manang, napia la nga inayonmo iti igatangmo iti agas diay ubingmo.” Inyawatko ti kakaisuna a kuartak.

Naisakona aminen a naalana a bote kada plastik. “Alla, ading, saanen. Adda metten dagitoy prutas nga intedmo.”

“Alaemon, manang. Kaguraka no dimo alaen.” Inyisemko.

“Ala, ket tengkiu ngarud a, iti adu, adingko.” Inyisemna. Impasangirna ti sakona iti puon ti bua-tsina iti abay dagiti tallo a sako a basuraanmi. “Dagasekto lattan, ading. Agyamanak manen iti adu.” Ti sako ti kayatna a sawen.

“Wen, manang. Awan aniamanna, manang.” Binuybuyak ti iyaadayo ti babai a bitbitna ti supot nga intedko. Inamlidko dagiti matak.

Addaak manen iti kubo a nakalaglag-an ti riknak. #

Comments are closed.